| Gypaetus barbatus | |
|---|---|
| Trencauesos (Gypaetus barbatus) | |
| Denominacions populars | |
trencauesos, crebantauesos, crebauesos, cruixiuesos / cluixiuesos, devantauesos, cascauesos, espernaueso, voleta roya | |
| Estau de conservación | |
| Clasificación cientifica | |
| Eukaryota | |
| Animalia | |
Filo: |
Chordata |
| Aves | |
| Falconiformes | |
| Accipitridae | |
| Gypaetinae | |
| Gypaetus | |
| G. barbatus | |
| Descripción | |
Gypaetus barbatus Linnaeus, 1758 | |
| Distribución cheografica | |
| Distribución cheografia de G. barbatus | |
O trencauesos[1][2] u crebantauesos[1][2] (nombre cientificoGypaetus barbatus (L., 1758)), tamién conoixito como voleta roya[1] por a suya caracteristica color, ye una especie d'au carnucera falconiforme d'a familia Accipitridae. Atras denominación pareixidas son crebauesos[1] u cruixiuesos[1][2][nota 1], cascauesos[1], devantauesos[1] y espernaueso[1].
Ye un vueitre notablement diferent d'atras aus carnuceras. Recibe o suyo nombre por o suyo costumbre de remontar uesos y closcaranas enta grans altarias ta soltar-los y crebar-los contra la penya ta poder-se-ne minchar o miollo.
Descripción
[editar | modificar o codigo]Os animals adultos arriban a 95 u 100 cm de lonchitut total, o que as fa tornar una d'as aus volanderas mas grans d'Europa. L'amplaria d'alas gosa estar de 275–308cm, superior a la d'a resta de vueitres y d'alicas.
En o volido, son de buen distinguir por a mida en chunto con a forma d'a coda, con as plumas que i rematan en punta, que fa que l'apéndiz tienga una caracteristica forma de rombo. Os adultos, ademés, tienen as plumas d'a cabeza, o papo y a tripa de color blanquinyosa, amarellisca u narancha, que os fa de reconoixer con facilidat.
Distribución
[editar | modificar o codigo]Habita preferencialment en zonas d'alta montanya, en o Viello Mundo, con poblacions en tres continents: Africa, Asia y Europa, d'entre as que as europeas son as que se troba en pior estato de conservación.
Ye una especie amenazata en amplas zonas d'a suya distribución, y en o continent europeu ye un animal en grau periglo d'extinción que ha disapareixito de bellas zonas a on que dinantes yera abundant. En l'actualidat se'n puede veyer en os Pireneus, en Cinco Villas, Picos d'Europa (reintroducito), norte d'Africa, a Val d'o Gran Rift, Sudafrica, Grecia y dende Anatolia dica os monts Tian Shan y l'Himalaya.
Filiación
[editar | modificar o codigo]O trencauesos ye miembro d'un linache deseparau de a familia Accipitridae de muit antigos. En l'actualidat, as dos solas especies vivas d'ixa rama son ista y l'alica blanca (Neophron pernopterus), que no guardan mas relación evolutiva con a resta de vueitre que con os falcons y os esparvers.
Zoonimia
[editar | modificar o codigo]En o dominio lingüistico d'a luenga aragonesa a especie recibe diferents nombres u zoonimos, toz ellos fendo referencia a l'afición d'istes animals por os uesos, pos incluyen o lema «uesos» en a forma, acompanyada de verbos sinonimos como crebar, trencar, cruixir/cluixir/cluchir u romper. A forma mas distribuida en aragonés centro-oriental ye trencauesos, documentada en Benás,[2] Aguilar,[2] a Mula,[2] Chistau, Tella y Panticosa,[2] y se reconoix como antiga en belatros como Puértolas y a Buerda. Se pronuncia con protesi velar.
Atras formas con menor extensión y tamién pronunciadas con protesi velar son: rompeuesos, documentau en Alquezra y en Biarche,[2] en o norte d'o Semontano de Balbastro, y en as Bellostas,[2] en o sud de Sobrarbe; cluchiuesos u cluixiuesos (con pronuncia /klutʃi'gwesos/), emplegadas en o Semontano de Balbastro (Salas Altas, Radiquero[2][3]) y o Viello Sobrarbe,[4] a on que se troba a pronuncia castellanizada /kluxi'gwesos/ , d'alcuerdo con Vidaller;[2] crebantauesos y as variants levantauesos / devantauesos se fan servir en a Val d'Echo;[2] crebauesos se documenta en Benás[2] y cascauesos ye tamién emplegada en o Viello Sobrarbe.[4] Finalment, a forma espernauesos (que viene, posiblement, de o verbo espernar/esperniar: cayer por un cillo, que s'emplega en Sobrarbe) se fa servir (en chunto con trencauesos) en tellán, chistabín, y tamién en a Buerda;
Imáchens
[editar | modificar o codigo]- Adulto.
- Os eixemplars chovenils tienen as plumas fuscas.
- Os adultos (sexualment maduros) tienen a cabeza, o papo y a tripa blanca, amariella u narancha.
- Chovenil
- Parella d'adultos.
- En volido.
- Gypaetus barbatus aureus
- Gypaetus barbatus hemachalanus
Notas
[editar | modificar o codigo]- ↑ Con a variant cluixiuesos.
Referencias
[editar | modificar o codigo]- 1 2 3 4 5 6 7 8 (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 (an) VIDALLER TRICAS, Rafel, Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals; Ed. Val d'Onsera. Zaragoza 2004. ISBN 978-84-89862-35-7
- ↑ (es) Vocabulario de animales y plantas del Somontano de Barbastro en www.Radiquero.com; Consultau o 12 de chulio de 2011.
- 1 2 (es) TOMÁS ARIAS, Chabier. El aragonés de Biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses. Uesca, 1999. ISBN 84-8127-095-4
Vinclos externos
[editar | modificar o codigo]- 👁 Colabora en Wikispecies
Wikispecies tiene un articlo sobre Gypaetus barbatus. - 👁 Colabora en Commons
Se veigan as imáchens de Commons sobre trencauesos.
- 👁 Wd
Datos: Q126167 - 👁 Commonscat
Multimedia: Gypaetus barbatus / Q126167 - 👁 Wikispecies
Especies: Gypaetus barbatus
- Animals en baixo risgo d'extinción seguntes a IUCN
- Aves carnuceras
- Gypaetus
- Aus presents en Aragón
- Fauna d'Afganistán
- Fauna d'Andorra
- Fauna d'Arabia Saudita
- Fauna d'Azerbaichán
- Fauna de Bután
- Fauna de Cazaquistán
- Fauna de China
- Fauna d'Echipto
- Fauna d'Espanya
- Fauna d'Etiopia
- Fauna de Francia
- Fauna de Grecia
- Fauna d'a India
- Fauna d'Irán
- Fauna de Kenya
- Fauna de Kirguizistán
- Fauna de Marruecos
- Fauna de Mongolia
- Fauna de Nepal
- Fauna de Pakistán
- Fauna de Somalia
- Fauna de Sudafrica
- Fauna de Eswatini
- Fauna de Tachiquistán
- Fauna de Tanzania
- Fauna de Turkmenistán
- Fauna de Turquía
- Fauna d'Uganda
- Fauna d'Uzbekistán
- Fauna de Yemen
- Fauna d'os Pireneus
- Wikipedia:Pachinas con a plantilla Taxobox
- Pachinas que fan servir vinclos machicos d'ISBN
- Wikipedia:Articlos con identificadors BNF
- Wikipedia:Articlos con identificadors GND
- Wikipedia:Articlos con identificadors LCCN
- Wikipedia:Articlos con identificadors GEN
- Wikipedia:Control d'autoridaz con 29 elementos
