Un o sylfaenwyr Plaid Genedlaethol Cymru oedd H[ugh] R[obert] Jones (3 Mehefin 1894 – 17 Mehefin 1930).^[1] Fe'i ganwyd ym mhentref Deiniolen, Gwynedd (Sir Gaernarfon bryd hynny). Fel llanc, roedd yn chwarelwr yn Chwarel Dinorwig, ond oherwydd afiechyd – bu’n dioddef o’r diciâu drwy gydol ei oes – gadawodd y gwaith yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf (1914–18) a mynd i Lerpwl at gwmni Morris & Jones. Ar ôl peth amser, dychwelodd i Ddeiniolen i fod yn ysgrifennydd Cymdeithas Gydweithredol yno, nes iddo gael ei benodi'n glerc ym mhrif swyddfa ei gwmni ym Manceinion. Dychwelodd adref eto a gweithredu fel trafaeliwr i gwmni o Lerpwl.

Cafodd ei ysbrydoli gan genedlaetholdeb Gwyddelig a digwyddiadau Gwrthryfel y Pasg 1916 ac roedd yn edmygu arweinwyr Sinn Féin yn fawr. Ym Medi 1921 ffurfiodd "Byddin Ymreolaeth", a ddatblygodd yn Nhachwedd 1924 i ddod yn Blaid Genedlaethol Cymru. Ef oedd trefnydd cyntaf y blaid (1926–30). Ni arbedodd ei hun yn ei ymdrechion ar ran y blaid newydd, ond fel swyddog, nid oedd yn arbennig o effeithiol.^[2]

• Glyn Tomos, H.R.: Gŵr â Chymru yn ei Galon (Y Lolfa, 2025)