Voozh

Oddi ar Wicipedia

Sgoteg
Sgoteg Iseldir Sgoteg Lydan
(Braid) Scots Lallans Doric
Yn brodorol i	Y Deyrnas Unedig, Gweriniaeth Iwerddon
Ardal	Yr Alban: Iseldiroedd yr Alban, Ynysoedd y Gogledd, Cothnais, Arran a Campbeltown Ulster (Iwerddon): Swyddi Down, Antrim, Deri, Donegal ac Armagh
Ethnigedd	Albanwyr
Siaradwyr brodorol	1,508,540 (2022)^[1]
Teulu ieithyddol	Indo-Ewropeaidd Germaneg Gorllewin Germanaidd Germaneg Môr y Gogledd Eingl-Ffriseg Seisnig Sgoteg
Ffurfiau cynnar	Hen Saesneg Hen Saesneg Northumbria Saesneg Ganol Cynnar Sgoteg Gynnar Sgoteg Ganol
Tafodieithoedd	Canol Deheudir Gogledd Ynysoedd Ulster
System ysgrifennu	Lladin
Statws swyddogol
Iaith swyddogol yn	Yr Alban^[2]
Iaith leiafrifol gydnabyddedig yn	Gogledd Iwerddon (fel Sgoteg Ulster) Gogledd Iwerddon (Swydd Donegal; hefyd fel Sgoteg Ulster)
Codau iaith
ISO 639-2	`sco`
ISO 639-3	`sco`
Glottolog	`scot1243`
ELP	Scots
Linguasphere	`(amrywiolion: 52-ABA-aaa i -aav) 52-ABA-aa (amrywiolion: 52-ABA-aaa i -aav)`
👁 Image Cyfran yr ymatebwyr yng nghyfrifiad 2011 yn yr Alban 3 oed a hŷn a ddywedodd eu bod yn gallu siarad Sgoteg Iseldirol
👁 Image Cyfran yr ymatebwyr yng nghyfrifiad 2011 yng Ngogledd Iwerddon 3 oed a hŷn a ddywedodd eu bod yn gallu siarad Sgoteg Ulster 👁 Image Mae'r Sgoteg wedi'i dosbarthu fel archolladwy gan Atlas Ieithoedd y Byd (2010) UNESCO.^[3]

Iaith Germanaidd a siaredir yn ne'r Alban yw'r Sgoteg neu Lallans. Mae Sgoteg yn perthyn i'r Saesneg, ac fe'i hystyrir yn dafodiaith Saesneg gan rai, er bod Llywodraeth yr Alban a Siarter Ieithoedd Lleiafrifol Ewrop yn ei chyfrif yn iaith leiafrifol draddodiadol. Ers 2025, mae'r Sgoteg yn iaith swyddogol yn yr Alban.^[2]^[4]

Ceir enghraifft gyfoes o'r iaith Sgoteg yn y gân brotest o'r 1960au gan Hamish Henderson, Freedom Come-All-Ye. Wrth ddarllen geiriau'r gân gellir gweld y tebygrwydd a'r gwahaniaeth rhwng Saesneg. Ymysg lladmeiryddion cyfoes yr iaith mae'r bardd ifanc, Len Pennie.

Mewn cyfrifiad yn yr Alban yn 2022, nododd 1.5 miliwn o bobl yn yr Alban (gyda phoblogaeth o 5.4 miliwn o bobl) eu bod yn gallu siarad Sgoteg.^[1]

Newid llafariaid

[golygu | golygu cod]

Un gwahaniaeth rhwng Saesneg a Sgoteg yw i'r iaith Sgoteg beidio cael ei heffeithio gan y 'Great Vowel Shift' a ddigwyddodd i'r Saesneg rhwng tua 1350 a 1600 yn yr un ffordd. Un enghraifft o'r newid llefariaid yma oedd bod llefariaid oedd yn cael eu sillafur ou (w yn Gymraeg) newid i au (aw yn Gymraeg); gwelir y gwahaniaeth gydag ynganiad gyfoes "brown cow" yn Saesneg tra i'r Sgoteg gadw ac arddel hyd heddiw "broon coo".^[5]