Paracetamol (Amerikaans-Engels: acetaminophen) is een veelgebruikt pijnstillend en koortsverlagend middel.^[3] Vaak wordt het in combinatie met andere geneesmiddelen ingezet. Het wordt meestal oraal of rectaal toegediend, maar paracetamol kan ook via de ader worden geïnjecteerd. De effecten duren tussen twee en vier uur.^[4]

Paracetamol is bij de aanbevolen dosering een veilig medicijn.^[5] De aanbevolen maximale dagelijkse dosis voor een volwassene is drie tot vier gram. Wanneer deze dosis wordt overschreden, kan leverfalen optreden. De naam paracetamol is afgeleid van de chemische naam: para-acetylaminofenol. De stof is opgenomen in de lijst van essentiële geneesmiddelen van de WHO, waarin de meest effectieve en veilige medicijnen staan die nodig zijn in de gezondheidszorg.^[6]

Paracetamol werd voor het eerst in 1878 door Harmon Northrop Morse gesynthetiseerd en in 1893 voor de eerste keer in de geneeskunde gebruikt door Josef von Mering.^[7][8] Al vrij snel daarna raakte paracetamol uit de gratie vanwege een bizarre bijwerking: sommige gebruikers kregen een blauwe huidskleur na gebruik, waarschijnlijk als gevolg van contaminatie met een ander middel. Toen in de jaren 1940 ontdekt werd dat paracetamol koortsverlagend en pijnstillend werkte, nam de populariteit weer toe.

De grootste stijging in populariteit ontstond toen in de jaren 1960 bezorgdheid ontstond over de langetermijneffecten van fenacetine.^[9] Men ontdekte toen dat paracetamol de actieve metaboliet is van acetanilide. Acetanilide werd in 1886 geïntroduceerd, maar bleek te toxisch. Men ging op zoek naar minder giftige alternatieven die qua chemische structuur sterk op acetanilide leken; één daarvan was paracetamol.^[10]

Het werkingsmechanisme van paracetamol is nog steeds onduidelijk.^[11][12] Er zijn twee hypotheses: (1) remmen van cyclo-oxygenases (COX, enzymen betrokken bij ontstekingsreacties) en (2) beïnvloeding van het serotonerge systeem; dat zijn zenuwbanen die onder andere een rol spelen bij de gewaarwording van pijn.^[12][13]

Er zijn aanwijzingen dat veelvuldig gebruik van paracetamol interne bloedingen kan bevorderen.^[14]

Een aantal onderzoeken uit 2019 suggereert dat het gebruik van paracetamol tijdens de zwangerschap de ontwikkeling van het kind in de baarmoeder zou kunnen schaden.^[a] Een oorzakelijk verband tussen paracetamol en ADHD wordt echter "zeker niet bewezen" geacht.^[16]

Voor gezonde volwassenen is de maximale dosis per etmaal 6-8x 500mg voor de tabletten (bij chronisch gebruik 6x 500mg), 3-4x 500–1000mg voor de zetpillen. Er dient een periode van minimaal 3-4 uur tussen de doseringen in te zitten. In de bijsluiter staat meestal een dosering van maximaal 6x 500mg of 3x 1000mg aangegeven. Bij normaal gebruik wordt paracetamol als een veilig middel beschouwd.^[17]

Beschadiging van de lever kan optreden na de inname van een enkele dosis van 10 tot 15gram paracetamol. In de lever bevinden zich metaboliserende enzymen die paracetamol omzetten in een toxische metaboliet. Een leververgiftiging kan zeer pijnlijk zijn en een aantal dagen duren. Inname van een enkele dosis van 20 tot 25gram kan fataal zijn.^[10]

Anderzijds zijn er ook gevallen bekend waarbij de inname van een enorme hoeveelheid paracetamol niet tot leverschade leidde.^[18]

Bij een eenmalige inname van meer dan 70mg/kg (ongeveer 5gram voor volwassenen) zijn de nadelige effecten al te verwachten. Met 140mg/kg (circa 10gram voor volwassenen) wordt er matig ernstige leverschade gezien, en bij 200mg/kg (ongeveer 14gram voor volwassenen) is dit al ernstige leverschade. De absolute hoeveelheden zijn voor kinderen lager dan hier vermeld. Ook dagelijks gebruik van de normale dosering kan uiteindelijk leiden tot leverschade.^[19][20][21]

Paracetamol is in verschillende toedieningsvormen, al dan niet in combinatie met een ander middel, beschikbaar. De orale vormen zijn in de meeste landen zonder recept te krijgen, vaak ook in de supermarkt.

• tablet, merkloos of als Panadol, Dafalgan^[25]
• zetpil, merkloos, verschillende fabrikanten
• drank, merkloos of als Daro voor kinderen
• 'smelttablet', smelttabletten 'Roter', Dafalgan odis
• poeder, Daro hoofdpijnpoeder, Lemsip
• intraveneus, Perfalgan, Perfusalgan, Paracetamol EG
• bruistablet, Dafalgan

Een voordeel van zetpillen is dat ze ook gebruikt kunnen worden als de patiënt misselijk is of moet braken en in geval van slikproblemen.

Combinaties met andere middelen.

• cafeïne, merkloos of als Finimal, Panadol Plus, Witte Kruis
• acetylsalicylzuur (aspirine) zoals Chefarine
• acetylsalicylzuur (aspirine) en cafeïne zoals in APC-tabletten
• propyfenazon en cafeïne zoals in Saridon
• pseudo-efedrinehydrochloride zoals in NioCitran
• Andere combinaties zijn mogelijk.

Er zijn aanwijzingen dat paracetamol in combinatie met cafeïne sneller en langer werkt.^[26]

Het toevoegen van codeïne aan paracetamol vergroot het therapeutisch effect (pijnstilling) slechts in geringe mate. Bij incidenteel gebruik is het voordeel dus gering, in geval van langdurig gebruik zijn de nadelen waarschijnlijk groter dan de voordelen; het ontstaan van tolerantie en misbruik (verslaving).^[27]

Combinaties van pijnstillers (anders dan de combinatie met cafeïne of codeïne) worden bij de behandeling van chronische pijn, onder toezicht van een arts, veelvuldig toegepast. Voor de thuisgebruiker valt gebruik hiervan af te raden.^[28][29]

• Levernecrose

Bovenstaande informatie heeft betrekking op Paracetamol als medicijn. In die vorm is Paracetamol vermengd met zetmeel (als het als pil wordt gebruikt), met vaseline (zetpil) of opgelost in water (bruikbaar voor infuus of sondevoeding). De informatie hiernaast heeft betrekking op de zuivere stof, en niet op de verschillende vormen waarin Paracetamol als medicijn wordt aangeboden.

De informatie hiernaast heeft betrekking op het technisch verwerken van Paracetamol, niet op situaties waarin het als medicijn wordt gebruikt.