Cisplatyna (łac. Cisplatinum), PtCl₂(NH₃)₂ – nieorganiczny związek chemiczny, kompleks platyny na stopniu utlenienia II, w którym ligandami są 2 atomy chloru i 2 cząsteczki amoniaku rozmieszczone płasko w konfiguracji cis. Stosowana jest jako lek cytostatyczny w chemioterapii kilku rodzajów nowotworów złośliwych.

Jej diastereoizomer, transplatyna, jest nieaktywna terapeutycznie. Jest to sytuacja szczególna, gdyż inne związki o ogólnym wzorze PtCl₂X₂ (gdzie X = azotowa zasada heterocykliczna, np. reszta pirydyny lub tiazolu) wykazują aktywność zarówno w formie cis, jak i trans^[6].

Jest to chemioterapeutyk fazowo niespecyficzny, swoisty dla cyklu komórkowego. Jego działanie polega na utworzeniu krzyżowych wiązań między sąsiadującymi nićmi DNA oraz w obrębie tej samej nici. Tworzenie tych poprzecznych wiązań uniemożliwia replikację DNA i podział komórki. Wywiera też wpływ na funkcje metaboliczne, uruchamiając proces apoptozy komórki.

Dla prawidłowego funkcjonowania leków z tej grupy konieczna jest obecność dwóch ligandów aktywnych chemicznie, będących względem siebie w położeniu cis (w cisplatynie są to atomy chloru), oraz dwóch ligandów niereaktywnych, obojętnych elektrycznie (w cisplatynie funkcję tę pełnią cząsteczki amoniaku). Reaktywne atomy chloru są wymieniane w procesie substytucji nukleofilowej na atomy azotu zasad guanylowych w łańcuchu DNA.

• rak jądra
• rak płuca
• rak pęcherza moczowego
• rak jajnika
• rak szyjki macicy i rak trzonu macicy
• nowotwory głowy i szyi
• czerniak złośliwy
• mięsaki
• rak kory nadnerczy

Istnieją doniesienia o skuteczności cisplatyny w trakcie leczenia u chorych na raka sutka z istniejącą mutacją BRCA1^[7][8].

• nudności i wymioty (najsilniejsze ze wszystkich cytostatyków, utrzymujące się w niektórych przypadkach do dwóch tygodni po odstawieniu leku)^[9],
• upośledzenie pracy nerek,
• neuropatie^[10], drętwienie kończyn,
• uszkodzenie słuchu (szum w uszach, rzadko głuchota),
• objawy grypopodobne (gorączka, dreszcze),
• możliwość indukowania wtórnych nowotworów (nieudowodnione u ludzi)^[11],
• supresja szpiku (zwykle łagodna),
• łysienie (rzadko),
• obniża dość mocno morfologię krwi (krwinki białe WBC, krwinki czerwone RBC i płytki krwi PLT).

Aby zmniejszyć właściwości ematogenne podaje się w połączeniu skojarzonym aprepitant^[12] i ondansetron, czasem dołączając jeszcze deksametazon. Neuropatie pomaga zwalczyć np. pregabalina^[13], gabapentyna. Działanie mielotoksyczne hamuje się podając leki z grupy G-CSF^[14].

Cisplatynę podaje się dożylnie we wlewie kroplowym lub niekiedy miejscowo (np. dopęcherzowo).

• karboplatyna
• cytostatyki