Dżed – w starożytnym Egipcie filar (kolumna, słup), będący symbolem stabilności i trwałości, związanym z kultem Ozyrysa. Przedstawiany w postaci pionowego słupa z czterema równoległymi, poziomymi belkami w górnej części, interpretowany był jako uschematyzowany kręgosłup bóstwa^[1].

W opinii badaczy był prehistorycznym fetyszem, którego znaczenie nie jest całkowicie wyjaśnione (domniemane też stylizowane wyobrażenie bezlistnego drzewa lub karbowany słup). Pierwotnie mógł być np. palem z przywiązanymi warstwowo kłosami zboża, odgrywającym istotną rolę w wiejskich obrzędach związanych z urodzajem i płodnością natury. Jako znak mocy mógł w ten sposób symbolizować siłę tkwiącą w życiodajnym dla ludzi zbożu^[2].

W późniejszym czasie przekształcił się w ogólny symbol trwania i niezmienności, i jako taki włączony został również do systemu znaków pisma hieroglificznego. Przetworzenie pradawnego fetysza w jeden z symboli Ozyrysa (jako jego kręgosłupa) miało nastąpić poprzez późniejsze utożsamienie go z bóstwem nekropolii Sokarisem, którego już wcześniej identyfikowano z głównym bogiem memfickim Ptahem, określanym mianem „Czcigodnego Dżeda”. W tradycji ozyriackiej filar dżed na trwałe wszedł do symboliki staroegipskich zaświatów, należąc do rzędu rytualnych ozdób zmarłych^[3].

Stosowany był jako częsty motyw dekoracyjny, popularny również jako skuteczny osobisty amulet^[1][4]. Odbywająca się dorocznie w Busiris ceremonia ustawiania filaru dżed (saha dżed)^[5] przez władcę z okazji jubileuszu panowania (tzw. święta heb sed), stanowiła ważną część misteriów ozyriańskich^[6] (w istocie wiele czynności władca wykonywał jedynie symbolicznie, a kolumnę podnosili na linach dworzanie^[7]). Ten powstały faktycznie w Memfis rytuał, sakralnie symbolizując zwycięstwo Ozyrysa nad wrogim mu Setem, ceremonialnie podkreślał też nadzieję na trwałość władzy królewskiej^[8].

Od nazwy tego filaru pochodzi nazwa miasta Dżedu (Busiris, Abusir Bana), głównego ośrodka kultu Ozyrysa, miejsca corocznych misteriów ku czci bóstwa^[9].