VOOZH about

URL: https://pl.wikipedia.org/wiki/Expo_2025

⇱ Expo 2025 – Wikipedia, wolna encyklopedia


Przejdź do zawartości
Expo 2025
👁 ilustracja
ang. Designing Future Society for Our Lives
Państwo

👁 Image
 
Japonia

Miejscowość

Osaka

Data

13 kwietnia 2025 – 13 października 2025

Uczestnicy

patrz sekcja

Expo 2020 (Dubaj)
(2021)
Expo 2030(inne języki)
(2030)
👁 Ziemia
34°49′12,7″N 135°23′11,1″E/34,820194 135,386417
👁 Image
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Expo 2025 (jap. 2025年日本国際博覧会 Nisennijūgo-nen Nippon Kokusai Hakurankai, także jap. 大阪・関西万博 Ōsaka–Kansai Banpaku) – wystawa światowa zorganizowana przez Międzynarodowe Biuro Wystaw Światowych(inne języki) (fr. Bureau International des Expositions, w skrócie: BIE) w Osace, w Japonii. Była czynna przez sześć miesięcy, od 13 kwietnia do 13 października 2025 roku[1]. Uczestniczyło w niej 29 017 924 osób, z czego 25 578 986 zapłaciło za wstęp[2][3][4].

Była to druga wystawa o skali światowej organizowana w prefekturze Osaka. Pierwsze Expo ’70(inne języki) miało miejsce w miejscowości Suita, na północ od Osaki. Zdecydowano jednocześnie, że pięć lat po wydarzeniu odbędzie się następna wystawa Expo. Pięcioletni cykl został jednak zaburzony z powodu przeniesienia Expo 2020 w Dubaju o rok do przodu, na 2021 rok, ze względu na trwającą wówczas pandemię koronawirusa[5].

Wybór

[edytuj | edytuj kod]

Kandydaci

[edytuj | edytuj kod]

22 listopada 2016 roku Francja zgłosiła do BIE swoją kandydaturę na gospodarza Expo 2025[6]. Zgłoszenie to rozpoczęło proces przyjmowania kandydatur do wystawy światowej otwarając listę kandydatów. Wszystkie pozostałe kraje zainteresowane organizacją wystawy światowej na złożenie własnych ofert miały czas do 22 maja 2017 roku. Następnie rozpoczęła się faza oceny projektów[7].

Wycofani kandydaci

[edytuj | edytuj kod]

Wyniki

[edytuj | edytuj kod]

Głosowanie, w którym wybrano organizatora, miało miejsce podczas 164. Zgromadzenia Ogólnego BIE 23 listopada 2018 r. i miało charakter tajny. Podczas pierwszej rundy 85 głosów przypadło na Osakę, 48 głosów na Jekaterynburg, a 23 głosy na Baku. Oznaczało, to, że ostatnie miasto zostało wyeliminowane z dalszej rywalizacji. Po zakończeniu drugiej rundy 92 głosy dostała Osaka, a 61 głosów Jekaterynburg[14][15][16]. W ten sposób prefektura Osaka została po raz drugi gospodarzem wystawcy światowej. Wcześniej miało to miejsce w roku 1970[17][18][19].

Wyniki wyborów na organizatora Expo 2025
Miasto Państwo Runda 1 Runda 2
Osaka 👁 Image
 
Japonia
85 92
Jekaterynburg 👁 Image
 
Rosja
48 61
Baku 👁 Image
 
Azerbejdżan
23 -

Przygotowania

[edytuj | edytuj kod]

10 stycznia 2020 r. dokumentacja przygotowawcza Expo 2025, zawierająca szczegółowy plan z proponowanymi datami otwarcia (od 13 kwietnia do 13 października 2025 r.) i planami dziedziczenia, została przesłana do BIE w celu weryfikacji[20].

Temat i podtematy

[edytuj | edytuj kod]

Tematem wystawy światowej był jej angielski slogan Designing Future Society for Our Lives, co tłumaczy się na polski jako „Projektowanie przyszłego społeczeństwa dla naszego życia”[21]. Podtematy miały następujące nazwy: Saving Lives, Empowering Lives i Connecting Lives[22]. Podtemat Saving Lives obejmował szczepienia niemowląt, warunki sanitarne, styl życia (dietę i ćwiczenia) oraz wydłużenie długości życia[22]. Koncepcja ta nazywała się (w języku angielskim) People's Living Lab[23]. Hasło udziału Polski brzmiało „Polska. Dziedzictwo, które napędza przyszłość”[21].

Celem Expo 2025 było promowanie społeczeństwa realizującego 17 Celów Zrównoważonego Rozwoju Organizacji Narodów Zjednoczonych, przyjętych podczas Szczytu ONZ w sprawie Zrównoważonego Rozwoju, który odbył się we wrześniu 2015 roku w siedzibie głównej ONZ w Nowym Jorku[24]. Ponadto, wystawa miała na celu realizację japońskiej strategii narodowej Society 5.0, która zakładała stworzenie społeczeństwa następującego po społeczeństwie informatycznym, przemysłowym, rolniczym i łowiecko-zbierackim, zapewniającego ludziom dobrobyt poprzez maksymalne wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) oraz integrację cyberprzestrzeni z przestrzenią fizyczną[25].

Wielki Pierścień (prawy dolny róg), flagi przed Bramą Zachodnią i Plac Wschodni[26][27].

Główny teren Expo 2025 obejmował obszar 155 hektarów (383 akrów), położonych na wyspie Yumeshima(inne języki) w dzielnicy Konohana w Osace[28]. Wielki Pierścień został zaprojektowany przez Sou Fujimoto. W pierścieniu znajdowały trzy tematyczne strefy nawiązujące do podtematów Expo 2025 – Connecting, Empowering i Saving Lives[28][29][30]. Obiekt został wybudowany przez firmy Obayashi Corporation, Shimizu Corporation i Takenaka Corporation. Wielki Pierścień wpisany został do Księgi Rekordów Guinnessa jako największa drewniana konstrukcja architektoniczna na świecie o powierzchni 61 035,55 m²[28][31][32][33][34].

Pavilion World

[edytuj | edytuj kod]

Pavilion World był obszarem, na którym zbudowano pawilony. Była to główna atrakcja Expo 2025. Pavilion World miał główną ulicę i dach w kształcie pierścienia[35]. Duży dach zapewniał cień i ochronę przed deszczem, a także pełnił funkcję korytarza obserwacyjnego dzięki zamontowaniu na nim korytarza powietrznego. We wrześniu 2021 roku Stowarzyszenie Drewna w Osace (ang. Osaka Wood Association) zaproponowało, by pierścień wykonany został z drewna pochodzącego z Japonii. Dodatkowo, w centrum dużego dachu i pawilonów, stworzono Las Spokoju (ang. Silence Forest) – miejsce, w którym odwiedzający mogli odpocząć[36][37].

Water World

[edytuj | edytuj kod]

Strefa relaksu, która wykorzystywała wodny krajobraz po południowej stronie obiektu, była miejscem symbolizującym pierwszą na świecie wystawę światową, która odbywała się na wodzie. Oprócz obiektów gastronomicznych z widokiem na nabrzeże, obiekt ten wykorzystywano również jako scenę dla imprez wodnych, takich jak Air and Water Spectacular Show[38]. Wieczorem, z dachu Wielkiego Pierścienia, zwiedzający mogli podziwiać zachód słońca nad Morzem Wewnętrznym[39], który od czasów starożytnych uważany był za spektakularny widok[40].

Green World

[edytuj | edytuj kod]

Zielony teren zwrócony w stronę morza, po zachodniej stronie obiektu, był otwartą, zieloną przestrzenią. Na jej terenie znajdowały się plac do organizacji imprez na świeżym powietrzu, strefa ćwiczeń oraz centrum mobilności, w którym odwiedzający mogli wypróbować zaawansowane rozwiązania w zakresie mobilności (takie jak latające samochody). Znajdował się tam również dworzec autobusowy. Do Green World można było dotrzeć, wchodząc przez Bramę Zachodnią[41].

Marketing

[edytuj | edytuj kod]

Logo oparte na koncepcji „komórek” zostało zaprojektowane przez zespół Inari (reprezentowany przez Shimadę Tamotsu) z Osaki i Landor Associates(inne języki) z San Francisco w Stanach Zjednoczonych[42]. Logo zostało ogłoszone 25 sierpnia 2020 roku i nazywało się (w języku angielskim) The Brilliance of Life[43][44][45].

Maskotka

[edytuj | edytuj kod]

Myaku-Myaku (jap. ミャクミャク Myakumyaku) – maskotka yuru-kyara(inne języki) reprezentująca Expo 2025, zaprojektowana przez ilustratorkę Kouhei Yamashitę. Nazwa została wybrana w publicznym konkursie, w którym udział wzięli Miyuu Kawakatsu i Hinata Sakuda na początku 2022 roku[46].

Po rygorystycznym procesie selekcji, spośród 33 197 zgłoszeń, maskotkę wybrano rano 18 lipca 2022 roku, a ogłoszenie nastąpiło podczas uroczystości, która odbyła się tego samego dnia[47]. Tego też dnia rozpoczęło się także 1000-dniowe odliczanie przed otwarciem. Ówczesny premier Japonii Fumio Kishida wyjaśnił, że przydomek ten odzwierciedla znaczenie dziedziczenia historii, tradycji, kultury i związków ze światem[48].

Monety pamiątkowe

[edytuj | edytuj kod]
👁 Image
Wygląd srebrnej monety pamiątkowej Expo 2025

We wrześniu 2024 roku Ministerstwo Finansów ogłosiło, że wyemituje złote monety o nominale 10 000 jenów i srebrne o nominałach 1000 jenów i 500 jenów, aby upamiętnić światową wystawę. To był pierwszy raz, kiedy złote monety o nominale 10 000 jenów i srebrne monety o nominale 500 jenów zostały wydane jako monety pamiątkowe. Srebrna moneta o nominale 1000 jenów została wydana trzeci raz. Okres składania wniosków trwał około trzy tygodnie, od 6 marca 2025 r., a monety były sprzedawane za pośrednictwem Biura Mennicy[49].

W kwietniu 2025 r. Ministerstwo Finansów Japonii ogłosiło, że ​​wyemituje monety upamiętniające wystawę światową[50].

Transport

[edytuj | edytuj kod]
👁 Image
Mapa transportu do Expo 2025 (stan na czerwiec 2025 r.)
👁 Image
Pociąg kursujący na linii metra Chūō

Miejscem, w którym odbyła się wystawa światowa, była Yumeshima – sztuczna wyspa w Zatoce Osaka. Ponieważ Expo 2025 było pierwszą wystawą światową organizowaną na wyspie, wprowadzono specjalne zasady dotyczące dostępu do niej. Żeby tam dotrzeć, odwiedzający musieli korzystać z transportu publicznego, takiego jak pociągi, autobusy wahadłowe, autobusy ekspresowe, autobusy lotniskowe, rowery, łodzie i taksówki. Ponieważ na wyspie obowiązuje zakaz wjazdu samochodów osobowych, z wyjątkiem tych, które miały prawo parkowania na miejscach dla osób niepełnosprawnych, odwiedzający musieli zaparkować na pobliskim parkingu P&R, a następnie udać się na wyspę autobusem wahadłowym[51].

Ponadto Expo 2025, bazujące na koncepcji poligonu doświadczalnego dla społeczeństwa przyszłości (ang. testing ground for future society), zorganizowało Projekt Pokazowy Społeczeństwa Przyszłości (ang. Future Society Showcase Project), w którym zwiedzający mogli doświadczyć życia w niedalekiej przyszłości. Zostały wykorzystane futurystyczne środki transportu wyposażone w najnowocześniejsze technologie, takie jak elektryczne autobusy, które mogły być zasilane podczas jazdy, oraz statki napędzane ogniwami paliwowymi wodorowymi[52][53][54].

Przed otwarciem szacowano, że spośród 227 000 odwiedzających dziennie, 133 000 (58,6%) będzie korzystać ze stacji Yumeshima(inne języki) na linii metra Chūō(inne języki)[55][56]. Według szacunków Expo Association, w pierwszym miesiącu po otwarciu średnia liczba odwiedzających dziennie wyniosła 104 tys., czyli mniej niż oczekiwane 150 tys., ale 76,6% odwiedzających skorzystało ze stacji Yumeshima, która nie wymaga rezerwacji. Wynikało to głównie z faktu, że z drogiego parkingu P&R skorzystało tylko 5,2% turystów[57][58].

Linia metra Chūō została przedłużona o 3,2 km od jej dawnego przystanku końcowego na stacji Cosmosquare(inne języki), wykorzystując tunel Yumesaki do stacji Yumeshima[59], która została otwarta 19 stycznia 2025 r.[60][61]

Ponadto na teren Expo kursowało wiele autobusów wahadłowych[62].

Ceremonie otwarcia i zamknięcia

[edytuj | edytuj kod]

Przed Expo 2025 sprzedano około 9,69 miliona biletów w przedsprzedaży[63]. Próby przed Expo 2025 odbywały się od 4 do 6 kwietnia, tydzień przed jego otwarciem[64]. W wydarzeniu wzięło udział około 98 000 osób, w tym przedstawiciele firm wystawienniczych (którzy uczestniczyli w wydarzeniu odbywającym się w dniu 4 kwietnia) oraz mieszkańcy Osaki i obywatele wybrani na podstawie wcześniejszych zgłoszeń i losowania (ci uczestniczyli w wydarzeniach odbywających się w dniach 5 i 6 kwietnia)[64][65]. Przedpremierowy pokaz dla mediów odbył się 9 kwietnia[66].

Uroczystość otwarcia Expo 2025 odbyła się 12 kwietnia 2025 roku[17][18][67] w halach Shine Hut i National Day Hall "Ray Garden"[68][69]. W uroczystości wzięli udział: premier Japonii Shigeru Ishiba, cesarz Naruhito, cesarzowa Masako, książę Akishino i 1300 przedstawicieli krajów uczestniczących[67]. Tematem ceremonii otwarcia był angielski slogan Re-Connect: Circulate, Resonate, Return, Connect. Po przemówieniu otwierającym, wygłoszonym przez Naruhito; Akishino, Honorowy Prezydent Expo, wykonał czynność otwierającą (ang. opening action), kładąc rękę na panelu aktywującym, aby otworzyć wystawę[70]. Oficjalne otwarcie Expo 2025 nastąpiło następnego dnia, 13 kwietnia[71][72]. W czasie otwarcia wystawy osiem pawilonów należących do państw innych niż Japonia nie były przygotowywane[73][74].

Uroczystość zamknięcia odbyła się 13 października 2025 w obecności zaproszonych gości. Tematem ceremonii zamknięcia był angielski slogan For the Futures. Flaga Międzynarodowego Biura Wystaw Światowych została przekazana Arabii Saudyjskiej, gospodarzowi Expo 2030(inne języki), kolejnej światowej wystawy[75][76]. Podczas ceremonii zamknięcia, następca tronu, Książę Akishino i burmistrz Osaki, Hirofumi Yoshimura(inne języki), wygłosili przemówienia[76]. Maskotka została usunięta 14 października 2025 r., dzień po zamknięciu wystawy; powiedziała ona, że wystawa się skończyła. Świetnie było spotkać ludzi z całego świata, na co Shigeru Ishiba odpowiedział: fajnie było rozmawiać z ludźmi z całego świata, ciesząc się swoją ostatnią rozmową. Minister powiedział: Myślę, że dzięki Miyakumyaku udało nam się zjednoczyć serca. Myakumyaku będzie kontynuować swoją działalność nawet po zakończeniu Expo[77][78].

Na zakończenie ceremonii zamknięcia odbyły się również występy Sho Sakurai, Yumiko Udo(inne języki) i tancerki Aoitsuki, a przemówienie dziękczynne wygłosił gubernator Osaki Hirofumi Yoshimura(inne języki). Tak jak w przemówieniu wygłoszonym podczas ceremonii otwarcia, Yoshimura wypowiedział zwrot dziękuję ośmiokrotnie, żeby wyrazić swoją wdzięczność personelowi i wolontariuszom[79][80].

Występy

[edytuj | edytuj kod]

Kilka występów na Expo 2025 zostało wpisanych do Księgi Rekordów Guinnessa.

  • Orkiestra marszowa: orkiestra dęta złożona z 12 300 członków przemaszerowała przez dach Wielkiego Pierścienia i została uznana za największą orkiestrę marszową świata[81][82].
  • Magical Dances of Water and Air: wydarzenie wodne, podczas którego woda rozpryskiwała się z około 300 fontann w odpowiedzi na gesty odwiedzających (obszar certyfikowany: około 2100 m²)[83].
  • Pokaz dronów: pokaz dronów z udziałem 1000 dronów odbył się w Red Cliff przez 184 dni, począwszy od dnia otwarcia, 13 kwietnia. Ten pokaz, z udziałem 2500 dronów, zorganizowany specjalnie w pierwszym dniu imprezy, ustanowił rekord Guinnessa w kategorii największy pokaz lotniczy grupy składającej się z wielowirnikowców/dron[84][85].
  • Bon-odori połączony z koncertem DJ-a w stylu klubu nocnego: wieczorem 26 lipca odbył się największy bal bon-odori połączony z koncertem DJ-a, w którym wzięło udział ponad 3900 osób z 62 krajów. Imprezę wyróżniono na podstawie liczby uczestników i narodowości[86][87].

Frekwencja

[edytuj | edytuj kod]

Przed otwarciem szacowano, że w ciągu sześciu miesięcy wydarzenie przyciągnie 28,2 mln gości (średnio ok. 150 tys. dziennie), a szczytowa dzienna liczba odwiedzających wyniesie nawet 227 tys. osób[88][89].

Podczas ceremonii otwarcia wzięło udział 146 426 osób (w tym 124 339 zwiedzających), częściowo z powodu planowanego lotu demonstracyjnego Blue Impulse (który został odwołany z powodu złej pogody) i planowanego koncertu Ado[90][91]. Tego dnia wystąpiły problemy z komunikacją przy bramce wejściowej, gdzie rano wydawano bilety cyfrowe, a po południu, gdy pogoda się pogorszyła, ludzie spieszyli się na stację Yumeshima, aby wrócić do domów, co skutkowało utworzeniem długich kolejek[92][93]. Liczba odwiedzających tymczasowo spadła po drugim dniu, a przez pierwszy miesiąc po otwarciu ogólna liczba odwiedzających utrzymywała się na poziomie 40 000–90 000, z wyłączeniem okresu Złotego Tygodnia[94].

Od połowy maja frekwencja wzrosła ze względu na wydłużenie terminów rezerwacji i wcześniejsze wejście dla osób z biletami nocnymi. 23 maja wystawę odwiedziło 163 509 osób (w tym 145 245 zwiedzających); liczba odwiedzających owego dnia po raz pierwszy przewyższyła liczbę gości z dnia otwarcia. Ponadto, 31 maja, czyli ostatniego dnia rozdawania kodów rabatowych na karnety sezonowe, w wydarzeniu wzięła udział rekordowa liczba 187 762 osób, co spowodowane było przez połączenie pokazów sztucznych ogni i koncertów na żywo[95]. Liczba zwiedzających (169 923) po raz pierwszy przekroczyła wówczas 150 000. W drugim miesiącu (cztery tygodnie – od 13 maja do 7 czerwca) frekwencja wzrosła średnio o 37 000 osób dziennie w porównaniu z pierwszym miesiącem otwarcia[96]. Wg wyliczeń Aichi Expo, oczekiwano, że liczba odwiedzających w ostatnich trzech miesiącach będzie 1,5 raza większa niż w pierwszej połowie roku[97].

Liczba odwiedzających w pierwszym tygodniu Expo 2025 była niższa od oczekiwań[98][99][100]. Mimo że oczekiwano, że wystawa przyciągnie łącznie 28,2 miliona odwiedzających, w żadnym dniu tygodnia otwarcia nie odnotowano takiej liczby osób[98]. 10 dni po otwarciu wystawy, 23 kwietnia, wystawa światowa osiągnęła milion wizyt zwiedzających[101][102][103].

29 czerwca 2025 r., w 78. dniu wystawy, na teren wystawy światowej wszedł 10-milionowy odwiedzający – Kazuhiro Asano, księgowy, otrzymał przepustkę umożliwiającą nieograniczoną liczbę wejść w okresie letnim[104][105]. 13 lipca 2025 r. Blue Impulse miało zorganizować pokaz lotniczy nad terenem Expo, ale z powodu złej pogody wydarzenie to przełożono z dnia otwarcia[106][107].

Do września 2025 r. średnia frekwencja przekraczała 200 000 gości dziennie; sprzedano ponad 20,7 mln biletów, przekraczając tym samym około 18 mln biletów wymaganych, aby wydarzenie osiągnęło próg rentowności[108][109][110].

13 sierpnia, z powodu awarii instalacji elektrycznej, która wystąpiła około godziny 21:28 na linii Chūō, ruch został zawieszony od godziny 21:30, w celu przeprowadzenia kontroli sprzętu[111][112]. W momencie awarii, około 49 000 osób, wliczając pracowników, utknęło w pobliżu obiektu, w tym na placu przed Bramą Wschodnią, bezpośrednio połączonego ze stacją Yumeshima[113][114]. Pociągi wznowiły kursowanie między stacją Yumeshima i stacją Cosmosquare o 22:10[115]. W pewnym momencie około 30 000 osób nie mogło wrócić do domów. Stowarzyszenie Expo otworzyło pawilony i inne obiekty, aby im pomóc[116]. Około 11 000 osób, łącznie z personelem, pozostało tam do następnego ranka[117]. Linia Chūō wznowiła pełne kursowanie 14 sierpnia o 5:25 rano, a wszyscy turyści opuścili park o 6:55 rano (w rezultacie otwarcie wystawy w dniu 14 sierpnia przesunięto na godzinę 9:30 rano). W tym czasie 36 osób trafiło do szpitala, skarżąc się na bóle głowy i drętwienie[118].

Odbiór

[edytuj | edytuj kod]

Sondaż, przeprowadzony w czerwcu 2024 r. przez gazetę Asahi Shimbun, wykazał ograniczone zainteresowanie Japończyków wystawą. Spośród 2859 czytelników gazety, 81% nie miało zamiaru uczestniczyć w Expo 2025, w tym 62% respondentów z Osaki. Respondenci jako swoje obawy wskazali wysokie ceny biletów, brak szczegółowych informacji o atrakcjach turystycznych i obawy dotyczące bezpieczeństwa. 86% respondentów nie chciało, żeby środki publiczne były wykorzystywane na organizację wystawy[119]. W lutym 2025 r. sondaż, przeprowadzony przez Mainichi Shimbun, wykazał, że 16% respondentów chciałoby pójść na Expo 2025. Najwyższy poziom zainteresowania odnotowano w regionie Kansai, obejmującym Osakę, który wyniósł 28%[120].

Wielki Pierścień spotkał się z uznaniem, choć niepasujące do otoczenia pawilony i w dużej mierze niezacienione, betonowe przestrzenie publiczne spotkały się z krytyką jeszcze przed otwarciem wystawy[121]. W trakcie trwania wystawy, obawy związane z bombą, obawy dotyczące metanu na terenie wystawy, długie kolejki i niewłaściwe zachowanie niektórych uczestników sprawiły, że wrażenia zwiedzających stały się jeszcze gorsze[122][123]. Liczba odwiedzających w pierwszym miesiącu była znacznie poniżej oczekiwań, chociaż jeden z recenzentów, który 30 kwietnia był na wystawie, zauważył, że poprzednie takie wydarzenie odnotowywało najwyższą frekwencję bliżej daty jego zakończenia[124].

Myaku-Myaku, oficjalna maskotka wystawy, początkowo wzbudziła mieszane reakcje, ale po upływie czterdziestu pięciu dni stała się jedną z głównych atrakcji wydarzenia. Zwiedzający gromadzili się wokół posągu postaci, aby zrobić sobie z nim zdjęcie lub ustawiali się w kolejce, aby wejść do Domu Myaku-Myaku, gdzie maskotka witała swoich fanów[125].

Uczestnicy

[edytuj | edytuj kod]

Państwa

[edytuj | edytuj kod]

Państwa, które wycofały się z kandydatury (z datą podjęcia tej decyzji)

[edytuj | edytuj kod]

Państwa nieuczestniczące

[edytuj | edytuj kod]

Źródło: [134].

Organizacje międzynarodowe

[edytuj | edytuj kod]

Organizacje międzynarodowe, które wycofały się z kandydatury

[edytuj | edytuj kod]

Pawilony

[edytuj | edytuj kod]

Wystawa światowa odbyła się na sztucznej wyspie Yumeshima, położonej w Zatoce Osaka, z widokiem na Morze Wewnętrzne. Oprócz Wielkiego Pierścienia Sou Fujimoto, dodatkowe konstrukcje i pawilony zaprojektowane zostały przez znanych architektów i międzynarodowe firmy, takie jak: Shigeru Ban, Atelier Brückner(inne języki), Norman Foster, Lina Ghotmeh(inne języki), Kengo Kuma, Michele de Lucchi(inne języki), Yuko Nagayama, Nendo, Yoichi Ochiai(inne języki), Carlo Ratti(inne języki), RAU Architects i SANAA[135][136]. Strefa Pawilonów znajdowała się w centralnej części miejsca, w którym odbyły się wystawy światowe, z wodami w części południowej i zielenią w części zachodniej[137]. Poniżej znajduje się lista państw, które miały swoje pawilony podczas Expo 2025.

Pawilony zbudowane samodzielnie (typ A)[138]

[edytuj | edytuj kod]

Małe pawilony (typ B)[139]

[edytuj | edytuj kod]

Pawilony Commons A[140]

[edytuj | edytuj kod]

Pawilony Commons B[140]

[edytuj | edytuj kod]

Pawilony Commons C[140]

[edytuj | edytuj kod]

Pawilony Commons D[140]

[edytuj | edytuj kod]


Pawilony Commons F[140]

[edytuj | edytuj kod]

Pawilony domowe

[edytuj | edytuj kod]
  • Pawilon Kobiet (stworzony przy współpracy z Cartier)[141]
  • Pawilon Opieki Zdrowotnej w Osace[142]
  • Pawilon Kansai[143]

Pawilony dla sektora prywatnego[144]

[edytuj | edytuj kod]
  • Pawilon Electric Power[145]
  • Pawilon Gas Pavilion Obake Wonderland
  • Pawilon Gundam Next Future
  • Wspólny Pawilon Iidi i Uniwersytetu Metropolitarnego w Osace
  • Pawilon Mitsubishi
  • Pawilon NTT
  • Pawilon ORA Gaishoku
  • Pawilon Panasonica
  • Pawilon Pasony
  • Pawilon Sumitomy
  • Pawilon Tech World (pawilon sektora prywatnego Tajwanu)
  • Pawilon Yoshimoty Kogyo
  • Pawilon Zeri Japan Blue Ocean Dome

Pawilony sygnaturowe

[edytuj | edytuj kod]

Galeria

[edytuj | edytuj kod]

Connecting Lives Zone

[edytuj | edytuj kod]

Empowering Lives Zone

[edytuj | edytuj kod]

Saving Lives Zone

[edytuj | edytuj kod]

Signature Zone

[edytuj | edytuj kod]

Future Life Zone

[edytuj | edytuj kod]

Dyrektorzy

[edytuj | edytuj kod]
👁 Image
Minister Światowej Wystawy Expo 2025 Shinji Inoue i przewodniczący Japońskiej Federacji Biznesu Masakazu Tokura (2021)

Dyrektorów wystawy ogłoszono 23 maja 2019 r. W skład zespołu weszli Hiroyuki Ikeda, Kengo Sakurada, Hirofumi Yoshimura (gubernator Osaki) i Ichirō Matsui (burmistrz Osaki). Hiroyuki Ishige pełnił funkcję sekretarza generalnego, a Hiroyuki Takeuchi i Manatsu Ichinoki byli wiceszefami generalnymi[163][164].

Obecnym przewodniczącym i dyrektorem przedstawicielskim Japońskiego Stowarzyszenia na Światową Wystawę 2025 jest Masakazu Tokura(inne języki), przewodniczący Japońskiej Federacji Biznesu. Od czerwca 2021 r. pełni funkcję przewodniczącego i dyrektora przedstawicielskiego tego stowarzyszenia[165].

Obawy i kontrowersje

[edytuj | edytuj kod]

Rosnące koszty utrzymania

[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 2017 r. koszty budowy obiektu oszacowano na 125 miliardów jenów, a rząd krajowy, prefektura Osaka, miasto Osaka i społeczność biznesowa przedstawiły Międzynarodowemu Biuru Wystawowemu szacunki, z których wynikało, że każdy z nich poniesie nieco ponad 40 miliardów jenów[166]. Społeczność biznesowa zgodziła się, że Hakusui-kai, organizacja Sumitomo Group (której członkiem jest przewodniczący Federacji Ekonomicznej, Kansai Masayoshi Matsumoto) oraz Japońska Federacja Biznesu pokryją kwotę 10 miliardów jenów, a społeczność biznesowa Kansai pokryje kwotę 20 miliardów jenów. Następnie, na spotkaniu we wrześniu 2019 r., Hakusui-kai podjęło decyzję o przekazaniu na rzecz budowy obiektu 10 miliardów jenów[167].

W grudniu 2020 r., ze względu na kryzys związany z kosztami utrzymania, szacunkowe koszty budowy obiektu zostały podniesione do kwoty 185 miliardów jenów. Tak jak poprzednio, rząd krajowy, prefektura Osaka, miasto Osaka i społeczność biznesowa pokryli jedną trzecią kosztów. W październiku 2022 r. koszt budowy pawilonów został skorygowany w górę do 9,9 mld jenów, co stanowi wzrost o 2,5 mld jenów w stosunku do pierwotnego szacunku[168]. We wrześniu 2023 r. koszt budowy obiektu został skorygowany do około 235 miliardów jenów, co stanowi wzrost o kolejne 45 miliardów jenów[169].

27 listopada 2022 r. Eiko Jimi, minister odpowiedzialny za Expo, ogłosił, że rząd będzie musiał zapłacić 83,7 miliarda jenów oprócz kosztów budowy obiektu. Podział kosztów przedstawił się następująco: całkowity koszt budowy, wystawy, eksploatacji i demontażu Pawilonu Japońskiego wyniósłby około 36 miliardów jenów, wsparcie dla wystawców z krajów rozwijających się wyniosłoby około 24 miliardów jenów, koszty ochrony wyniosłyby około 19,9 miliarda jenów, a koszt przygotowania imprezy wystawy wyniósłby około 3,8 miliarda jenów. Kwoty te nie obejmowały kosztów niektórych prac budowlanych wewnątrz budynków, dlatego można było się spodziewać, że będą wyższe[170].

14 grudnia 2022 r. Japońskie Stowarzyszenie Światowej Wystawy Expo ogłosiło proponowany plan finansowania, który ma na celu zwiększenie kosztów operacyjnych Expo (takich jak koszty osobowe) o 40% w stosunku do pierwotnych szacunków, do kwoty 116 miliardów jenów. Największą kwotę, 56 miliardów jenów, przeznaczono na „koszty zarządzania obiektem”, takie jak jego eksploatacja i środki bezpieczeństwa. Koszty operacyjne Expo były niemal dwukrotnie wyższe od początkowych szacunków ze względu na środki mające na celu walkę z zatorami i zaostrzenie środków bezpieczeństwa po polaryzacji politycznej w Japonii i Korei Południowej, podczas której m.in. doszło do zabójstwa Shinzo Abe, powiązanego z Kościołem Zjednoczeniowym, protestów i zamieszek antyrządowych oraz tłumienia tłumu w Seulu podczas Halloweenu w poprzednim roku[171].

Całkowity zakaz palenia

[edytuj | edytuj kod]

Po otwarciu Expo pojawiły się doniesienia, że ​​zakaz palenia na terenie obiektu nie jest przestrzegany. Biorąc pod uwagę tematykę Expo, taką jak „życie” i „zdrowie”, stowarzyszenie Expo wprowadziło całkowity zakaz palenia na terenie Yumeshimy. Ponadto w marcu 2024 r. doszło do eksplozji spowodowanej zapłonem metanu podczas prac budowlanych po zachodniej stronie obiektu[172]. Tuż przed otwarciem, w tym samym obszarze pod ziemią, wykryto stężenie gazu, które mogłoby spowodować wybuch, dlatego uznano, że palenie niesie ze sobą ryzyko zapłonu[173].

Obawy zdrowotne

[edytuj | edytuj kod]

Miejsce wystawy, Yumeshima, było opanowane przez muchówki z rodziny ochotkowatych. Są to małe owady przypominające muchy i komary. Ze względu na liczne mokradła i obszary nadbrzeżne występujące na terenie wystawy, zamieszkały one w Water Plaza na południu obiektu[174][175]. Chociaż ochotkowate nie gryzły ludzi, to atakowały krajobraz i pogarszały higienę owego miejsca, przyczepiając się do budynków. Zarówno odwiedzający, jak i pracownicy zaczęli czuć dyskomfort tym spowodowany[176][177]. Prefektura Osaka zwróciła się o współpracę do firm takich jak Earth Corporation, co zaowocowało m.in. dostarczeniem środków owadobójczych i dokonaniem oprysków środkami chemicznymi[178][179]. W związku z występowaniem owych owadów, w mediach społecznościowych rozpowszechniano fake newsy, dotyczące rzekomego przenoszenia malarii przez muchówki z rodziny ochotkowatych, eksperci i organizacje zajmujące się weryfikacją faktów wyjaśniły, że owady te nie gryzą ludzi i nie przenoszą chorób zakaźnych[180].

28 maja wykryto bakterie z rodzaju Legionella w sztucznym stawie w Lesie Spokoju, znajdującym się w centrum obiektu, a 4 kwietnia bakterie te wykryto również w wodzie morskiej w Water Plaza, gdzie odbył się pokaz wodny. W obu przypadkach poziom bakterii był 20 razy wyższy od krajowych wytycznych[181]. Z tego powodu podjęto działania, takie jak tymczasowe odwołanie pokazu wodnego i tymczasowe zaniechanie korzystania ze stawu. Nawet po otrzymaniu raportu o wykryciu bakterii Legionella w ośrodku zdrowia, Stowarzyszenie Expo nie podjęło natychmiastowych działań w celu wydania zakazu wstępu i oświadczyło: nie zdawaliśmy sobie sprawy, że sytuacja w ośrodku zdrowia wymaga pilnej reakcji[182][183].

Ich wykrycie było wynikiem metody PCR testowanej na żywych bakteriach, która miała pozwolić na szybkie otrzymanie wyników, choć eksperci zauważyli, że PCR może reagować na inne czynniki niż badane bakterie. W związku z tym przeprowadzono ponowne badanie z wykorzystaniem dokładniejszej metody hodowli, które wykazało, że w wodzie morskiej z Water Plaza nie znajdowały się bakterie z rodzaju Legionella, mogące wywołać zapalenie płuc. Po konsultacjach z Miejskim Centrum Zdrowia w Osace i innymi podmiotami, 11 lipca 2025 roku, podjęto decyzję o wznowieniu pokazu wodnego[184]. Ponadto wyczyszczono i zdezynfekowano staw wodny w Lesie Spokoju, a ponowna kontrola, przeprowadzona 7 czerwca, wykazała, że ​​poziom wód był niższy od dopuszczalnych wartości. W związku z tym rozważane było ponowne udostępnienie stawu zwiedzającym. Ponieważ jednak część obiektów była połączona ze stawem znajdującym się w środku Lasu Spokoju, podjęto decyzję o zawieszeniu jego użytkowania na czas trwania wydarzenia ze względu na wpływ, jaki mogło ono mieć na żyjące tam stworzenia[185][186].

Niezapłacone koszty budowy pawilonów zagranicznych

[edytuj | edytuj kod]

W pawilonach zagranicznych, m.in. w Pawilonach Angoli, Malty i Chińskim, wykryto szereg przypadków, w których główny wykonawca nie zapłacił kosztów budowy podwykonawcom biorącym udział w budowie. Być może było to spowodowane pośpiechem w pracach budowlanych, a wszyscy wykonawcy byli w trudnej sytuacji[187][188].

Spuścizna

[edytuj | edytuj kod]

Po ceremonii zamknięcia, w celu zagospodarowanie terenu, prefektura Osaka i miasto Osaka zwróciły się do sektora prywatnego z prośbą o propozycje, z których dwie zostały uznane za zwycięskie. Propozycje pochodziły od grupy siedmiu firm, w tym Obayashi Corporation z siedzibą główną w Osace, oraz grupy sześciu firm, w tym KEPCO Real Estate Development[189][190].

Siedem firm zaproponowało plan budowy toru, który w przyszłości miałby służyć jako tor wyścigowy Formuły 1, a także budowę dużej areny, centrum handlowego i hotelu. Propozycja sześciu firm, w tym KEPCO Real Estate Development, zakładała stworzenie kompleksowego ośrodka wypoczynkowego z parkiem wodnym ze zjeżdżalniami i hotelem, z uwzględnieniem połączenia z sąsiednim hotelem MGM Osaka, który był wówczas w budowie[191][192]. Władze miasta Osaka rozpoczęły przygotowania do ogłoszenia publicznego naboru deweloperów po październiku 2025 r.[193]

Odrębna grupa studyjna złożona z Stowarzyszenia Expo, prefektury i miasta Osaka oraz społeczności biznesowej omówiła, w jaki sposób wykorzystać Wielki Pierścień po zakończeniu wystawy światowej. Na spotkaniu, które odbyło się 16 września 2025 r., uzgodniono, że 200-metrowy północno-wschodni pas pozostanie w stanie zbliżonym do pierwotnego, z obszarem wspinaczkowym, a miasto Osaka przekształci Wielki Pierścień i otaczający go obszar w park miejski upamiętniający Expo[194]. W związku z tym, gdy prywatni deweloperzy zostaną zaproszeni do użytkowania terenu, obszar na północny wschód od obwodnicy i jego okolice zostaną wyłączone z zakresu planu zagospodarowania przestrzennego[195][196].

Pierwotnie planowano, że Wielki Pierścień zostanie zburzony po zakończeniu Expo 2025, a w przyszłości ponownie wykorzystane zostaną materiały drewniane[197]. Jednakże sektor prywatny zaproponował zachowanie 200 metrów północnego pierścienia i jego zachowanie jako zabytku, podczas gdy Hirofumi Yoshimura, gubernator prefektury Osaka, zaproponował zachowanie 600 metrów południowej części pierścienia[198][199]. W październiku 2025 r. urzędnicy prefektury Ishikawa zaproponowali wykorzystanie części Wielkiego Pierścienia do odbudowy zniszczonych domów w Suzu[200][201].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]
  1. Nazwa tego państwa znajdowała się na liście jeszcze 14 marca 2024 r.[131], jednak została wykreślona 18 czerwca 2024 r.[132]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. Overview [online], Expo 2025 Osaka, Kansai, Japan Official Website [dostęp 2025-12-18] (ang.).
  2. a b c WORLD EXPO 2025 NEWS [online], 在ポルトガル日本大使館 [dostęp 2025-12-22].
  3. 大阪万博の来場者数2557万8986人…1日あたりの最多は9月22日の22万5333人 [online], ライブドアニュース [dostęp 2025-10-15] (jap.).
  4. 【更新】来場者数と入場チケット販売数について | EXPO 2025 大阪・関西万博公式Webサイト [online], EXPO 2025 大阪・関西万博公式Webサイト [dostęp 2025-12-18] (jap.).
  5. JAPANJ. Forward JAPANJ., Osaka Is World Expo 2025 Host | JAPAN Forward [online], 23 listopada 2018 [dostęp 2025-12-18] (ang.).
  6. a b La France candidate à l’Exposition universelle de 2025 [online], 22 listopada 2016 [dostęp 2025-12-19] (fr.).
  7. a b World Expo 2025 [online], www.bie-paris.org [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2017-02-28] (ang.).
  8. Baku bids for World Expo 2025 [online], Azernews.Az, 23 maja 2017 [dostęp 2025-12-19] (ang.).
  9. a b World Expo 2025 [online], www.bie-paris.org [dostęp 2025-12-23] [zarchiwizowane z adresu 2017-06-06] (ang.).
  10. Osaka launches formal bid to host 2025 World Expo - The Mainichi, „The Mainichi” [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2017-05-19] (ang.).
  11. Japan submits bid for World Expo 2025 [online], www.bie-paris.org [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2017-04-28] (ang.).
  12. Russian Federation submits bid for World Expo 2025 [online], Bureau International des Expositions (BIE) [dostęp 2025-12-23] (ang.).
  13. ReutersR. Staff ReutersR., France drops bid to host 2025 World Expo, „U.S.” [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2023-08-11] (ang.).
  14. Japan elected host country of World Expo 2025 [online], www.bie-paris.org [dostęp 2025-12-30] [zarchiwizowane z adresu 2018-12-01] (ang.).
  15. BIE総会:25年万博、大阪に決定 55年ぶり開催 [online], Mainichi Shimbun, 24 listopada 2018 [dostęp 2024-03-17] (jap.).
  16. Osaka picked to host 2025 World Expo, pledges design for future living [online], Kyodo News+ [dostęp 2024-11-22] (ang.).
  17. a b DavidD. O'Sullivan DavidD., World Expo 2025 opens in Osaka [online], Euronews, 12 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-12].
  18. a b Osaka Expo opens for 6-month event focused on sustainable society [online], Kyodo News, 13 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-14].
  19. Japan's Expo 2025 revives memories of Tokyo Olympics' cost blowout [online], Al Jazeera, 13 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-14].
  20. Japan submits Expo 2025 Registration Dossier to BIE [online], www.bie-paris.org [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2020-02-04] (ang.).
  21. a b BIP | PAIH | Expo 2025 Osaka, Kansai [online], www2.paih.gov.pl [dostęp 2026-01-25].
  22. a b Japan Association for the 2025 World Exposition [online] [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2022-03-29] (ang.).
  23. Overview [online], Expo 2025 Osaka, Kansai, Japan Official Website [dostęp 2024-01-17] (ang.).
  24. United Nations Summit on Sustainable Development [online], United Nations [dostęp 2025-04-11] (ang.).
  25. 開催目的 | OSAKA,KANSAI EXPO 2025 | 2025日本万国博覧会誘致委員会 -大阪・関西- [online], Expo 2025 Osaka, Kansai, Japan Official Website [dostęp 2020-12-23] (jap.).
  26. World's largest wooden structure encircles Expo 2025 Osaka, „Dezeen”, 24 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2025-06-04] (ang.).
  27. Giant Rings! Timber futurism! It’s the Osaka Expo 2025, „Wallpaper*”, 16 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2025-04-16] (ang.).
  28. a b c OscarO. Holland OscarO., HanakoH. Montgomery HanakoH., Architect Sou Fujimoto: Expo 2025 is ‘a precious opportunity to come together’ | CNN, „CNN”, 11 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2025-04-16] (ang.).
  29. 万博会場、環状の大屋根に350億円, „日本経済新聞”, 2020 [dostęp 2023-11-09] (jap.).
  30. 大阪・関西万博に「木のリング」を、大阪府木連が提案 [online], 15 września 2021 (jap.).
  31. What is World Expo? A collection of records through history ahead of Expo 2025 in Osaka [online], Guinness World Records [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2025-04-08] (ang.).
  32. Largest wooden architectural structure [online], Guinness World Records [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2025-04-16] (ang.).
  33. 「大屋根リング」が世界最大の木造建築物としてギネス世界記録に認定 [online], Obayashi Corporation, 4 marca 2025 [dostęp 2025-03-04] [zarchiwizowane z adresu 2025-03-04] (jap.).
  34. 万博「大屋根リング」完成 会場シンボル「多様」「ひとつ」表現, „朝日新聞”, 2025 (jap.).
  35. Expo 2025 Osaka Kansai: A 5-Minute Tour of the Site and Its Pavilions [online], nippon.com, 2025.
  36. Japan’s Osaka Expo misses visitor target at halfway mark, „South China Morning Post”, 14 lipca 2025 [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2025-07-16] (ang.).
  37. Master Plan ↓, s. 63.
  38. A Spectacle of Air and Water Under the Midnight Rainbow [online], A Spectacle of Air and Water Under the Midnight Rainbow [dostęp 2025-12-22] [zarchiwizowane z adresu 2025-08-30] (ang.).
  39. One of the World’s Largest Wooden Structures: The ‘Grand Roof (Ring)’ at Expo 2025 Osaka, Kansai, Japan | FEBRUARY 2025 | HIGHLIGHTING Japan [online], Public Relations Office - Government of Japan [dostęp 2025-12-23] (ang.).
  40. THE STORY OF SETO INLAND SEA: A FLOURISHING HISTORY AND MORE [online], FIND SHIKOKU – Be Inspired By Shikoku [dostęp 2025-12-23].
  41. Don’t Get Caught Off Guard at Expo 2025 Osaka, Kansai! What to Pack and 10 Key Tips to Know in Advance | GOOD LUCK TRIP [online], www.gltjp.com, 27 października 2025 [dostęp 2025-12-23] (ang.).
  42. 結果発表 | 2025年大阪・関西万博ロゴマーク公募サイト [online] [dostęp 2024-01-17] (jap.).
  43. Expo 2025 Osaka Kansai reveals its logo [online] [dostęp 2025-12-19].
  44. ロゴマーク最優秀作品が決定しました。, „2025年大阪・関西万博ロゴマーク公募サイト” [dostęp 2025-12-30] [zarchiwizowane z adresu 2020-10-04] (jap.).
  45. Osaka unveils googly-eyed logo for 2025 expo expressing 'the brilliance of life' [online], Mainichi Shimbun, 26 sierpnia 2020 [dostęp 2025-12-19].
  46. Official character [online], Expo 2025 Osaka, Kansai, Japan Official Website [dostęp 2024-09-10].
  47. Open Call for Official Character Nickname Closed 33,197 Entries Received [online], Expo 2025 Osaka, Kansai, Japan Official Website, 17 maja 2022 [dostęp 2024-09-10] (ang.).
  48. Official mascot of Osaka Expo '25 given nickname 'Myaku-Myaku' [online], The Asahi Shimbun [dostęp 2024-09-10].
  49. NikkeiN. Inc NikkeiN., ミャクミャク、大阪万博記念の金貨に 財務省が発行 [online], 日本経済新聞, 20 września 2024 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  50. 報道発表 [online], 財務省 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  51. Access [online], Expo 2025 Osaka, Kansai, Japan Official Website [dostęp 2025-12-23] (ang.).
  52. “最先端技術”のサービスを万博で提供 「走りながら給電」できる自動運転バスなど NTTや関西電力などが事業内容を発表 万博で見える未来社会とは 大阪・関西万博「未来社会ショーケース事業出展」発表会 | 特集 | ニュース | 関西テレビ放送 カンテレ [online], ニュース [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  53. NikkeiN. Inc NikkeiN., 大阪万博に未来モビリティー 空飛ぶクルマ・水素船 [online], 日本経済新聞, 12 października 2024 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  54. 黒川 信雄, 水素燃料電池船が運航 脱炭素へ先端技術を紹介 大阪万博 [online], 産経新聞:産経ニュース, 20 lipca 2023 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  55. 大阪メトロ利用者11・5%増 GW期間中 万博、訪日客が押し上げ:朝日新聞 [online], 朝日新聞, 7 maja 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  56. メトロ延伸「夢洲駅」開業、ピーク時2分半間隔運行・改札16台で万博混雑に対応…閉幕後の利用見通しは? [online], 読売新聞オンライン, 19 stycznia 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  57. 万博 東ゲート入場に集中、西の3倍超 来場者数の伸び妨げる懸念 [online], 毎日新聞 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  58. 万博パーク&ライド、想定外の利用低迷 高い料金、迫られた方針転換:朝日新聞 [online], 朝日新聞, 23 maja 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  59. Osaka Metro 中央線延伸部(コスモスクエア駅から夢洲駅間)が2025年1月19日(日曜日)に開業します|Osaka Metro [online], Osaka Metro [dostęp 2024-10-10] (jap.).
  60. 大阪メトロ「夢洲駅」が開業 大阪・関西万博会場の最寄り駅に [online], NHKニュース, 19 stycznia 2025 [dostęp 2025-12-12] (jap.).
  61. KazuhideK. Setoguchi KazuhideK., 大阪・関西万博の玄関口「夢洲駅」開業、一番列車が出発 大阪メトロ [online], 朝日新聞, 19 stycznia 2025 [dostęp 2025-04-12] (jap.).
  62. For Visitors Using Shuttle Buses from Major Nearby Stations [online], Expo 2025 [dostęp 2025-06-15] (jap.).
  63. Osaka Expo attendance falls short of opening week estimates | The Asahi Shimbun: Breaking News, Japan News and Analysis, „The Asahi Shimbun” [dostęp 2025-12-20] [zarchiwizowane z adresu 2025-05-14] (ang.).
  64. a b 万博「テストラン」ゲート前に長蛇の列 来場者に混雑避ける呼びかけ [online], 朝日新聞, 8 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-12] (jap.).
  65. テストラン最終日、「並ばない」はずが行列 入場方法の改善を検討(毎日新聞) [online], Yahoo!ニュース, 6 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-12] (jap.).
  66. 万博開幕直前 各国・地域のパビリオン【一挙紹介】 [online], NHKニュース, 9 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-12] (jap.).
  67. a b 大阪・関西万博 開会式 13日開幕へ 準備の遅れなど課題も [online], NHKニュース, 12 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-12] (jap.).
  68. 「2025年日本国際博覧会 開会式」式次第を公表 | EXPO 2025 大阪・関西万博公式Webサイト [online], EXPO 2025 大阪・関西万博公式Webサイト [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  69. 「2025年日本国際博覧会 開会式」主な出演者およびクリエイティブチームを公表 | EXPO 2025 大阪・関西万博公式Webサイト [online], EXPO 2025 大阪・関西万博公式Webサイト [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  70. 天皇、皇后両陛下が大阪・関西万博の開会式に出席, „朝日新聞”, 12 kwietnia 2025 (jap.).
  71. 【詳報】行列、興奮、混乱、笑顔、風雨、花火 184日間の万博開幕 [online], 朝日新聞, 13 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-13] (jap.).
  72. World Expo 2025 Osaka kicks off Sunday [online], NHK WORLD, 13 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-13].
  73. 【更新中】「こんにちは」万博、きょう開幕 海外8館はオープンせず [online], 朝日新聞, 12 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-12] (jap.).
  74. 大阪・関西万博が開幕 未完成のパビリオンも 大阪で55年ぶり [online], 毎日新聞, 13 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-13] (jap.).
  75. Osaka Expo wraps up with closing ceremony [online], NHK World, 13 października 2025 [dostęp 2025-12-20].
  76. a b Osaka-Kansai Expo Ends after Drawing More Than 25 Million Visitors over 184 Days [online], The Japan News, 13 października 2025 [dostęp 2025-12-20].
  77. 「万博終わったね」「また会えるかな」ミャクミャクと石破首相が語らう 首相官邸が"お見送り"動画を公開, „オリコンニュース”, 15 października 2025 [dostęp 2025-10-16] (jap.).
  78. ミャクミャク、万博閉幕5日後に"上京"予定 大丸東京店の発表に反響「…狭き門ですね」「これは無理ゲー」 【大阪・関西万博】 [online], オリコンニュース, 15 października 2025 [zarchiwizowane z adresu 2025-10-28] (jap.).
  79. 万博 閉会【詳報】式典で吉村洋文知事「ありがとう」連呼、石破首相はミャクミャクに感謝…最後の花火が夜空を焦がす [online], 読売新聞社, 13 października 2025 [dostęp 2025-10-13] (jap.).
  80. 【万博閉会】櫻井翔&有働由美子が登場 SNS騒然「びっくり!」「突然出てきた」 【大阪・関西万博】 [online], 株式会社oricon ME, 13 października 2025 [dostęp 2025-10-13] (jap.).
  81. マーチングのギネス達成「記録にも記憶にも」全国から参加、心一つに:朝日新聞 [online], 朝日新聞, 11 maja 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  82. EXPO2025大阪・関西:大屋根行進曲、万国包む マーチングバンド世界最大 小中高生1万2269人参加 /大阪 [online], 毎日新聞 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  83. EXPO2025大阪・関西:噴水300基、生命の輝き 昼の水上イベント、ギネス認定 /大阪 [online], 毎日新聞 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  84. レッドクリフ、大阪・関西万博の開幕初日にギネス世界記録を更新! [online], DRONE, 15 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  85. 「大阪・関西万博」で1000機のドローンと600台のスピーカーがフル稼働! 光と音が織りなすスペクタクルショー「One World, One Planet.」はギネス級の感動 [online], ASCII.jp, 11 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  86. 万博 62か国3900人余で盆踊り ギネス世界記録 参加者と国籍数, „NHK NEWS WEB”, 27 lipca 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  87. 万博で62カ国3946人が「盆踊り」 ふたつのギネス新記録を達成:朝日新聞 [online], 朝日新聞, 26 lipca 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  88. <万博大解剖>「1日26万人」想定…混雑どう防ぐ? [online], 読売新聞オンライン, 28 marca 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  89. 時事通信 内政部, 万博来場者、最多の16.2万人 先月31日、「想定」超えは初:時事ドットコム [online], 時事ドットコム, 1 czerwca 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  90. 大阪・関西万博、1日の来場者が最多13万9000人…23日 [online], 読売新聞オンライン, 24 maja 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  91. 日本テレビ, 【速報】大阪・関西万博の一般来場者数『8日連続』10万人超える 関係者含む総来場者数は13日連続(2025年5月21日掲載)|YTV NEWS NNN [online], 日テレNEWS NNN [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  92. 時事通信 内政部, 会場最寄り駅、大混雑 「海の万博」の弱点露呈:時事ドットコム [online], 時事ドットコム, 13 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  93. 日本テレビ, 【映像】帰宅する人が殺到し駅に入場制限 この後Adoのライブや水上ショー 万博開幕も終日混雑続く(2025年4月13日掲載)|YTV NEWS NNN [online], 日テレNEWS NNN [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  94. 来場者増え「並ぶ万博」に不満や戸惑い…人気パビリオンは待ち時間4時間超・当日予約取れず [online], 読売新聞オンライン, 25 maja 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  95. NikkeiN. Inc NikkeiN., 大阪万博の一般来場者、初の15万人超え 5月31日に16.2万人 [online], 日本経済新聞, 1 czerwca 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  96. 万博、来場者数は上向きも… 水上ショーの再開時期は見通したたず:朝日新聞 [online], 朝日新聞, 9 czerwca 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  97. 【大阪・関西万博】GW最終日に来場者“激減”したがその後回復 累計300万人超「順調に推移」と協会 | 特集 | ニュース | 関西テレビ放送 カンテレ [online], ニュース [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  98. a b AkinaA. Nishi AkinaA., Osaka Expo attendance falls short of opening week estimates [online], The Asahi Shimbun, 22 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-20].
  99. JulianJ. Ryall JulianJ., Japan's World Expo struggles with low visitor figures amid a litany of woes [online], South China Morning Post, 24 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-20].
  100. 大阪万博の総来場者、100万人を突破 会場で記念セレモニー, „日本経済新聞”, Nikkei, 2025 (jap.).
  101. Osaka Expo racks up 1 million visitors [online], NHK WORLD, 23 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-20].
  102. World Expo in Osaka tops 1 mil. visitors in first 13 days [online], The Mainichi, 26 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-20].
  103. 【速報】大阪・関西万博 開幕13日目の来場者は10万7000人 GW初日のゲート前には長蛇の列 [online], MBSニュース, 26 kwietnia 2025 (jap.).
  104. ChristopherCh. House ChristopherCh., Osaka Expo 2025 is celebrating 10 million visitors with a commemorative stamp, „Time Out Osaka” [dostęp 2025-12-20] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-20] (ang.).
  105. NikkeiN. Inc NikkeiN., 大阪万博来場1000万人達成 会場で式典、記念の限定スタンプも [online], 日本経済新聞, 29 czerwca 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  106. Air show held to celebrate expo exceeding 10 million visitors | The Asahi Shimbun: Breaking News, Japan News and Analysis, „The Asahi Shimbun” [dostęp 2025-12-20] [zarchiwizowane z adresu 2025-07-23] (ang.).
  107. 彦野公太朗, 大阪・関西万博のブルーインパルス飛行、よく見ると編隊に加わる「小さい影」が写っていた [online], 産経新聞:産経ニュース, 14 lipca 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  108. Osaka Expo sees record 218,130 visitors Sept. 13 with 1 month remaining until closing, „Mainichi Daily News”, 16 września 2025 [dostęp 2025-12-20] (ang.).
  109. The YomiuriT.Y. Shimbun The YomiuriT.Y., 2025 Expo Osaka: With Only 1 Month Left to Go, Visitors Numbers Are Increasing [online], 14 września 2025 [dostęp 2025-12-20] (ang.).
  110. 13日から開場10分前倒し 閉幕まで1か月 大阪・関西万博 [online], NHK News, 8 września 2025 (jap.).
  111. 2025年8月13日から14日にかけての Osaka Metro 中央線の運行支障について|Osaka Metro [online], Osaka Metro [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  112. 産経新聞, 中央線見合わせ 万博会場から出られず 中には担架で運ばれる人も 「いつ帰れるのか」 [online], 産経新聞:産経ニュース, 14 sierpnia 2025 [dostęp 2025-12-20] (jap.).
  113. Subway malfunction leaves expo visitors stranded well into night [online], Japan Wire by Kyodo News, 2025.
  114. Tens of thousands left stranded at Osaka Expo by train service interruption [online], The Japan Times, 2025.
  115. 大阪・関西万博"13日の帰宅困難 1万人以上が朝まで会場に" [online], NHK NEWS WEB, 22 sierpnia 2024.
  116. 万博来場者3万人が帰宅困難、ベンチなどで一夜…休憩場所や交通手段の情報「SNS頼り」も, „読売新聞オンライン”, 15 sierpnia 2025.
  117. Visitors stranded at expo overnight after subway outage causes chaos [online], Japan Wire by Kyodo News, 14 sierpnia 2025.
  118. 「体には厳しい」「早く帰りたい」万博来場者が足止め"帰宅困難"に…パビリオンなどで一夜を明かす, „NTV News”, 14 sierpnia 2025 [dostęp 2025-12-20].
  119. Survey shows 2025 Osaka Expo generating little buzz a year out | The Asahi Shimbun: Breaking News, Japan News and Analysis, „The Asahi Shimbun” [dostęp 2025-12-20] [zarchiwizowane z adresu 2025-05-05] (ang.).
  120. Only 16% want to visit Osaka Expo set to start in April: Mainichi poll, „Mainichi Daily News”, 17 lutego 2025 [dostęp 2025-12-20] (ang.).
  121. JustinJ. McCurry JustinJ., Japan’s World Expo: a positive vision of the future for our divided world? [online], The Guardian, 12 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-20] (ang.).
  122. Japan’s World Expo struggles with low visitor figures amid a litany of woes [online], South China Morning Post, 24 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-20] (ang.).
  123. Viola i inni, Why Osaka Expo 2025 Left Us Disappointed [online], Away to the City, 18 maja 2025 [dostęp 2025-12-20] (ang.).
  124. Fatal flop or fun? What is the 2025 World Expo in Osaka really like? [online], SoraNews24 -Japan News-, 3 maja 2025 [dostęp 2025-12-20] (ang.).
  125. Once received with mixed reactions, Osaka Expo's Myaku-Myaku mascot charms visitors, „Mainichi Daily News”, 24 maja 2025 [dostęp 2025-12-22] (ang.).
  126. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc bd be bf bg bh bi bj bk bl bm bn bo bp bq br bs bt bu bv bw bx by bz ca cb cc cd ce cf cg ch ci cj ck cl cm cn co cp cq cr cs ct cu cv cw cx cy cz da db dc dd de df dg dh di dj dk dl dm dn do dp dq dr ds dt du dv dw dx dy dz ea eb ec ed ee ef eg eh ei ej ek el em en eo ep eq er es et eu ev ew ex ey ez fa fb fc fd fe ff fg fh fi Confirmed Participants for the Expo2025 [online] [dostęp 2025-12-20].
  127. Argentina mulls withdrawal from 2025 World Expo in Japan [online], Japan Wire by KYODO NEWS, 30 maja 2024 [dostęp 2025-12-20] (ang.).
  128. a b c d Iran, 3 Others Withdraw from 2025 Osaka Expo [online], nippon.com, 27 grudnia 2024 [dostęp 2025-01-02].
  129. a b Mexico, Estonia withdraw from 2025 World Expo: Japan minister [online], Kyodo News, 14 listopada 2023 [dostęp 2025-12-20].
  130. Greece withdraws from 2025 World Expo in Osaka, becoming 8th nation [online], Kyodo News, 29 listopada 2024 [dostęp 2025-12-20].
  131. Confirmed Participants for the Expo2025 [online], Ministry of Foreign Affairs of Japan [dostęp 2025-12-27] [zarchiwizowane z adresu 2024-05-20] (ang.).
  132. Confirmed Participants for the Expo2025 [online], Ministry of Foreign Affairs of Japan [dostęp 2025-12-27] [zarchiwizowane z adresu 2024-07-28] (ang.).
  133. Russia withdraws from 2025 World Expo in Japan [online], Japan Wire by KYODO NEWS, 29 listopada 2023 [dostęp 2025-12-20] (ang.).
  134. Ministry of Foreign Affairs ofM.F.A. Japan Ministry of Foreign Affairs ofM.F.A., Confirmed Participants for the Expo2025 [online], 2025.
  135. Ten Stand-Out Pavilions at Expo 2025 Osaka [online], Dezeen, 11 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-20].
  136. Danielle Demetriou published inD.D. Features Danielle Demetriou published inD.D., Giant Rings! Timber futurism! It’s the Osaka Expo 2025 [online], Wallpaper*, 16 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-20] (ang.).
  137. Expo 2025 Osaka [online], BIE [dostęp 2023-10-22].
  138. Connecting the World: The Road to Expo 2025 [online], fpcj.jp, luty 2025, s. 18-28 [dostęp 2025-12-27] [zarchiwizowane z adresu 2025-12-27] (ang.).
  139. Connecting the World: The Road to Expo 2025 [online], fpcj.jp, luty 2025, s. 29 [dostęp 2025-12-27] [zarchiwizowane z adresu 2025-12-27] (ang.).
  140. a b c d e パビリオン紹介 大阪・関西万博2025 [online], NHK [dostęp 2025-12-22].
  141. Women’s Pavilion: When Women Thrive, Humanity Thrives [online], nippon.com, 13 maja 2025 [dostęp 2025-12-21] (ang.).
  142. Osaka Healthcare Pavilion: “Nest for Reborn” [online], nippon.com, 14 maja 2025 [dostęp 2025-12-21] (ang.).
  143. Kansai Pavilion: The Brilliance of Kansai’s Rich History and Its Present Day [online], nippon.com, 14 maja 2025 [dostęp 2025-12-21] (ang.).
  144. Pavilions - Expo 2025 Osaka [online], en.worldfairs.info [dostęp 2025-12-24] [zarchiwizowane z adresu 2023-09-29] (ang.).
  145. Electric Power Pavilion: Eggs of Possibilities [online], nippon.com, 14 maja 2025 [dostęp 2025-12-21] (ang.).
  146. I., SANAA's ethereal pavilion at expo 2025 osaka explores a future of 'better co-being' [online], designboom | architecture & design magazine, 20 czerwca 2024 [dostęp 2025-12-21] (ang.).
  147. Better Co-Being: Resonance of Lives [online], nippon.com, 25 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-21] (ang.).
  148. I. (ilustr.), future of life pavilion at expo 2025 osaka reimagines human existence through robotics & AI [online], designboom | architecture & design magazine, 26 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-21] (ang.).
  149. Future of Life: Amplification of Lives [online], Nippon.com, 27 kwietnia 2025 [dostęp 2025-05-14].
  150. Playground of Life: Jellyfish Pavilion (Invigorating Lives) [online], Nippon.com, 25 kwietnia 2025 [dostęp 2025-05-22].
  151. [INFO]The Signature Pavilion "null²" (pronounced null null), produced by Yoichi Ochiai, Theme Project Producer for Expo 2025 Osaka, Kansai, Japan, is now officially open [online], NOIZ [dostęp 2025-05-16].
  152. Null2: Forging Lives [online], Nippon.com, 25 kwietnia 2025 [dostęp 2025-05-14].
  153. Dynamic Equilibrium of Life: Quest of Life [online], Nippon.com, 25 kwietnia 2025 [dostęp 2025-05-14].
  154. Live Earth Journey: Totality of Life [online], Nippon.com, 25 kwietnia 2025 [dostęp 2025-05-14].
  155. Earth Mart: Cycle of Lives [online], Nippon.com, 25 kwietnia 2025 [dostęp 2025-05-14].
  156. Dialogue Theater: Sign of Life (Embracing Lives) [online], Nippon.com, 25 kwietnia 2025 [dostęp 2025-05-14].
  157. The Philippine Pavilion at Expo Osaka 2025 Explores Interconnectedness Through Nature, Culture, and Community [online], ArchDaily, 22 kwietnia 2025 [dostęp 2025-05-14].
  158. Coldefy and Carlo Ratti Associati Completes the French Pavilion for Expo Osaka 2025 [online], ArchDaily, 16 kwietnia 2025 [dostęp 2025-05-14].
  159. Opening of the 2025 Osaka-Kansai World Expo. LVMH, – LVMH [online], LVMH [dostęp 2025-05-14].
  160. 大阪・関西万博シグネチャーパビリオン「null²」│ Expo 2025 Osaka, Kansai Signature Pavilion "null²" [online], expo2025.digitalnatureandarts.or.jp [dostęp 2025-05-14].
  161. Osaka Women's Pavilion 2025 [online], womenspavilion.cartier.com [dostęp 2025-05-14].
  162. Osaka Expo 2025 Japan Pavilion / Nikken Sekkei [online], ArchDaily, 8 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-21].
  163. INOUE Shinji (The Cabinet) | Prime Minister of Japan and His Cabinet [online], japan.kantei.go.jp [dostęp 2025-05-24].
  164. Appointment of Directors [online], Expo 2025 Osaka, Kansai, Japan Official Website [dostęp 2025-12-21] (ang.).
  165. TOKURA Masakazu Appointed as New Chairman and Representative Director [online], Japan Association for the 2025 World Exposition, 16 czerwca 2021 [dostęp 2021-09-29].
  166. 1250億円が2350億円と1・9倍に、膨らみ続ける万博の会場建設費…円安など逆風「想定外だった」「管理甘かった」 [online], 読売新聞オンライン, 27 listopada 2023 [dostęp 2025-12-21] (jap.).
  167. NikkeiN. Inc NikkeiN., 万博資金、関西企業負担200億円が達成見通し [online], 日本経済新聞, 14 listopada 2019 [dostęp 2025-12-21] (jap.).
  168. 万博、拙速甘い試算 大阪パビリオン建設費、99億円に上振れ 府・市 見落とした「顔」複雑工法 [online], 毎日新聞 [dostęp 2025-12-21] (jap.).
  169. 万博建設費が8割増で…企業からさらに寄付集め、財界幹部「いくらでも出すと思われては困る」, „読売新聞”, 26 września 2023 [dostęp 2023-09-27] (jap.).
  170. 大阪万博の国負担、会場建設費とは別に837億円…「日本館」縮小し関連費用圧縮へ [online], 讀賣新聞, 28 listopada 2023 [dostęp 2023-12-23] (jap.).
  171. 万博運営費、想定の4割増の1160億円…警備・人件費上昇で, „読売新聞”, 15 grudnia 2023 [dostęp 2023-12-12] (jap.).
  172. 「いのち」「健康」テーマの大阪万博、全面禁煙のルール守られず…メタンガスに引火リスクも, „読売新聞オンライン”, 21 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-23] (jap.).
  173. 「隠ぺいとか。嘘ついているとか。みんな言うから」万博会場「メタンガス爆発事故の現場」初公開 地面には多くの亀裂|FNNプライムオンライン [online], FNNプライムオンライン, 2 lipca 2024 [dostęp 2025-12-21].
  174. 【悲鳴】万博に大量発生した「虫」防虫スプレーは効果期待できず アース製薬に「緊急」援助要請, „関西テレビ放送 カンテレ” [dostęp 2025-12-21] [zarchiwizowane z adresu 2025-05-23] (jap.).
  175. KoichiK. Maruyama KoichiK., Ryoma Ishibashi Yomiuri Shimbun StaffR.I.Y.S.S. Writers Ryoma Ishibashi Yomiuri Shimbun StaffR.I.Y.S.S., 2025 Expo Osaka : Expo Venue Hit by Swarms of Chironomids; Organizers Cooperating with Pest Control Companies, Others to Deal with Outbreak [online], 26 maja 2025 [dostęp 2025-12-21] (ang.).
  176. 大阪・関西万博 会場のユスリカの群れに不快感 対策強化へ [online], NHK, 21 maja 2025 [dostęp 2025-05-24] (jap.).
  177. 万博会場でユスリカ大量発生「気持ち悪い」…封じ込めへ協会側が殺虫剤メーカーに協力要請 [online], 読売新聞オンライン, 24 maja 2025 [dostęp 2025-12-21] (jap.).
  178. 万博のユスリカ大量発生問題 吉村知事がアース製薬社長に協力直談判:朝日新聞 [online], 朝日新聞, 21 maja 2025 [dostęp 2025-12-21] (jap.).
  179. 経済班, 万博「ユスリカ」大量発生問題、アース製薬に加えてフマキラーも「対策を検討」 吉村知事も「専門的知見」に感謝 [online], J-CAST ニュース, 23 maja 2025 [dostęp 2025-12-21] (jap.).
  180. 「大阪万博にマラリア蚊など様々なウィルスを持った蚊が撒き散らされた」? 人を刺さない虫で感染症リスクは低い【ファクトチェック】 [online], 日本ファクトチェックセンター (JFC), 21 maja 2025 [dostęp 2025-12-21] (jap.).
  181. Japan's Osaka Expo temporarily suspends water shows after high levels of bacteria detected [online], AP News, 9 czerwca 2025 [dostęp 2025-12-21] (ang.).
  182. 大阪 万博会場の海水からレジオネラ属菌が検出 水上ショー中止 [online], NHK NEWS WEB, 5 czerwca 2025 [dostęp 2025-06-07] (jap.).
  183. 万博 人工池でレジオネラ属菌 保健所が連絡も対策は翌日の夜 [online], NHK NEWS WEB, 5 czerwca 2025 [dostęp 2025-06-07] (jap.).
  184. Osaka Expo water shows to resume after sanitizing legionella bacteria - The Mainichi, „The Mainichi” [dostęp 2025-12-21] [zarchiwizowane z adresu 2025-07-16] (ang.).
  185. 万博協会、近く水上ショー再開へ 肺炎引き起こす菌ほぼ検出されず [online], 毎日新聞 [dostęp 2025-12-21] (jap.).
  186. 「健康被害与えるレジオネラ属菌なし」万博 水上ショー再開へ [online], NHK NEWS WEB, 20 czerwca 2025 [dostęp 2025-06-23] (jap.).
  187. 岡嶋 大城, 瀕死の下請け業者救済に本腰を、突貫工事の万博海外パビリオンに潜む暗い影 西論プラス [online], 産経新聞:産経ニュース, 12 czerwca 2025 [dostęp 2025-12-22] (jap.).
  188. 産経新聞, 万博中国館でも工事費未払い「1.1億円」主張 アンゴラ、マルタと合わせ150人被害か [online], 産経新聞:産経ニュース, 13 czerwca 2025 [dostęp 2025-12-22] (jap.).
  189. 万博跡地、民間2案ともに関電系 「公表されると不利益になる」(共同通信) [online], Yahoo!ニュース [dostęp 2025-12-22] (jap.).
  190. Racing circuit, resort ideas eyed for Osaka Expo site development [online], Japan Wire by KYODO NEWS, 9 stycznia 2025 [dostęp 2025-12-22] (ang.).
  191. DevinD. O'Connor DevinD., MGM Osaka Breaks Ground on $8.9 Billion Casino Resort in Japan [online], Casino.org, 24 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-22] (ang.).
  192. 日本初のIR施設、万博会場の隣で起工 30年の開業めざす:朝日新聞 [online], 朝日新聞, 24 kwietnia 2025 [dostęp 2025-12-22] (jap.).
  193. 株式会社インプレス, 大阪万博跡地にサーキットやラグジュアリーホテルなど マスタープラン案 [online], Impress Watch, 10 stycznia 2025 [dostęp 2025-12-22] (jap.).
  194. 万博の大屋根リング 閉幕後も一部残し 周辺を市営公園に整備へ, „NHK NEWS WEB”, 16 września 2025 [dostęp 2025-12-22] (jap.).
  195. 大阪万博の「大屋根リング」、公園に…市が一部を保存し整備へ, „読売新聞オンライン”, 13 września 2025 (jap.).
  196. 大屋根リング、一部保存で合意 万博黒字分を活用、周辺は公園緑地に, „朝日新聞”, 16 września 2025 (jap.).
  197. 日経クロステック(xTECH), 大屋根リングは「レガシー建築」になれるか、万博開幕前から閉幕後を考える [online], 日経クロステック(xTECH), 14 marca 2025 [dostęp 2025-05-10] (jap.).
  198. 日本放送協会, 大阪・関西万博 大屋根リング活用方針 6月23日決定へ|NHK 関西のニュース [online], NHK NEWS WEB [dostęp 2025-05-10].
  199. 大屋根リング、吉村知事が海側600メートル保存を提案…費用は10年で17億円 [online], 読売新聞オンライン, 3 maja 2025 [dostęp 2025-05-10] (jap.).
  200. NoN. Author NoN., Osaka Expo's Grand Ring timber to be reused for housing in Ishikawa [online], The Japan Times, 2 października 2025 [dostęp 2025-12-22] (ang.).
  201. 万博の大屋根リング、能登の復興住宅に 一部を活用「レガシー継承」:朝日新聞 [online], 朝日新聞, 2 października 2025 [dostęp 2025-12-22] (jap.).

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Historyczne i
udokumentowane
wystawy
światowe
Wystawy
specjalistyczne
Wystawy
ogrodnicze