Irredenta, irredentyzm (wł. irredenta – „niewyzwolona” [ziemia]^[1]) – ruch polityczny i społeczny, dążący do połączenia w jeden organizm państwowy ziem zamieszkiwanych przez tę samą grupę etniczną.

Historycznie pojęcie to najczęściej odnoszone jest do radykalnego włoskiego ruchu politycznego powstałego na przełomie XIX i XX wieku. Irredenta włoska zapoczątkowana została około 1878 roku pod hasłem konieczności zjednoczenia wszystkich ziem zamieszkanych przez Włochów. Działalność ta wymierzona była początkowo przeciwko monarchii austro-węgierskiej^[2] z żądaniami zwrotu południowego Tyrolu (Trydentu), Gorycji, Triestu, Istrii i Fiume. Późniejsze żądania skierowane wobec Francji dotyczyły zwrotu Nicei (odstąpionej w 1860) i Korsyki, a w odniesieniu do Anglii – przyznania Włochom zajętej przez nią (1800) i skolonizowanej Malty^[a]. Ruch irredentystów silnie rozwijał się przed I wojną światową i skupiał zarówno członków nacjonalistycznej prawicy (m.in. Gabriele D’Annunzio, Enrico Corradini), jak i socjalistów (Cesare Battisti). W dalszym rozwoju uległ wpływowi szowinizmu i wchłonięty został przez ruch faszystowski^[3][2].

W szerszym znaczeniu irredenta oznacza dążenie do wyzwolenia narodowego, ruch niepodległościowy^[4]. Z tego względu i w Polsce stała się synonimem walki o niepodległość i dążności do odzyskania ziem pozostających we władzy zaborców^[2].

• rosyjski irredentyzm