Kutry torpedowe projektu 183 – radzieckie kutry torpedowe, opracowane na początku lat pięćdziesiątych XX wieku. Projekt kutrów torpedowych (183) otrzymał nazwę kodową Bolszewik, a w kodzie NATO: P 6. Łącznie zbudowano ponad 600 okrętów tego typu. Był to podstawowy i najliczniejszy typ radzieckich kutrów torpedowych okresu zimnej wojny^[2], eksportowany także do wielu krajów z radzieckiej strefy wpływów. Około 400 jednostek trafiło do Marynarki Wojennej ZSRR, pozostałe przekazano do marynarek wojennych krajów sojuszniczych, w tym 19 do Polski. Ich odmianą pochodną były kutry rakietowe projektu 183R (w kodzie NATO: Komar). Na bazie projektu tego kutra budowano także różne wersje pochodne, w tym w Chinach i Korei Północnej.

W 1946 roku w ZSRR rozpoczęły się prace nad nowym typem kutrów torpedowych, który miałby zastąpić jednostki używane podczas II wojny światowej. Nowe kutry miały charakteryzować się lepszą dzielnością morską i większą autonomicznością od dotychczasowych małych jednostek przybrzeżnych budowanych w ZSRR^[3]. Przy ich projektowaniu wykorzystano doświadczenia zdobyte przy eksploatacji dostarczonych w ramach umowy lend-lease brytyjskich i amerykańskich kutrów torpedowych firm Vosper, Higgins i Elco (oznaczonych jako typy: A-1, A-2 i A-3 i używanych do 1956 roku)^[4]. W odróżnieniu od wszystkich wcześniejszych radzieckich kutrów, zrezygnowano z wymogu dostosowania okrętów do transportu kolejowego, co pozwoliło na wybór optymalnych rozmiarów i kształtu kadłuba, w szczególności przez zwiększenie szerokości^[2]. Kształt kadłuba był inspirowany kutrem firmy Elco^[3]. Zdecydowano się na drewnianą konstrukcję kadłuba, która była tańsza i pozwalała na uzyskanie wystarczającej wytrzymałości i niskiej masy, nie generując zarazem pola magnetycznego, pomimo tego, że miała mniejszą żywotność i większe wymagania w zakresie konserwacji^[5]. W odróżnieniu od wcześniejszych radzieckich i amerykańskich kutrów zdecydowano się na zastosowanie silników wysokoprężnych, co z uwagi na ich większą masę wymogło zastosowanie aż czterech silników zamiast trzech i powiększenie rozmiarów^[5]. Większe rozmiary umożliwiły też wzmocnienie uzbrojenia artyleryjskiego w stosunku do kutrów z okresu II wojny światowej, dając większe możliwości samoobrony^[6][a].

Projekt techniczny został opracowany przez Specjalne Biuro Konstrukcyjne nr 5 (OKB-5) (grupujące konstruktorów uwięzionych przez NKWD) wraz z biurem konstrukcyjnym zakładów nr 5^[2]. Projekt otrzymał numer 183 i nazwę kodową Bolszewik^[2]. Głównym konstruktorem był Pawieł Gojnkis^[7]. Projekt techniczny ukończono w 1947 roku^[5]. Jednostkę prototypową, zbudowaną w leningradzkiej stoczni nr 5, przekazano flocie do prób w listopadzie 1949^[8]. Po wprowadzeniu drobnych zmian, w tym wzmocnieniu kadłuba, w 1951 roku powstały dwa dalsze kutry przedseryjne^[5]. Projekt został następnie zatwierdzony do produkcji seryjnej, która rozpoczęła się w 1952 roku^[8]. W kodzie NATO kuter otrzymał oznaczenie: P 6^[9].

Budowano je do 1960 roku w trzech zakładach: nr 5 w Leningradzie, nr 602 we Władywostoku i nr 640 w Sosnowce^[8]. Według pierwotnego projektu zbudowano 330 kutrów (217 w Leningradzie, 59 we Władywostoku i 54 w Sosnowce)^[10]. Według jednak innych danych, ogółem w ZSRR wyprodukowano 622 kutry torpedowe projektu 183 i jego modyfikacji, bez rakietowych^[7][b]. Dalsze 80 zbudowano na licencji w Chinach^[11].

W 1957 roku kuter TKA-14 przebudowano na eksperymentalny kuter rakietowy projektu 183E, do prób pocisków P-15 i 16 października tego roku na Morzu Czarnym odpalono z niego pierwszy pocisk^[12]. W 1958 roku zdecydowano rozpocząć produkcję w Leningradzie i Władywostoku seryjnych kutrów rakietowych pod oznaczeniem projektu 183R i w efekcie powstało ich 112, w tym 54 przebudowane z kutrów torpedowych^[13]. Stały się one pierwszymi okrętami uzbrojonymi w pociski przeciwokrętowe na świecie. Zamiast wyrzutni torpedowych miały one dwie prowadnice szynowe dla pocisków P-15, przykrytych lekkimi metalowymi osłonami. Nadbudówka była stalowa zamiast drewnianej, kutry te miały też inny maszt z radarem Rangout^[13]. Wyporność wzrosła do 81 ton, a prędkość zmniejszyła się do 38 węzłów, natomiast załogę stanowiło 17 osób^[13].

Kuter projektu 183 był jednostką półwypornościową (półślizgową), w której przy marszu z dużą prędkością dziób unosił się nad wodę^[5][2]. Dno nie miało redanu^[2]. Kadłub silnie rozszerzał się w 1/3 długości kutra, po czym zwężał się do pawężowej rufy^[14]. Pośrodku pokładu, na śródokręciu była niewielka nadbudówka, wykonana ze sklejki lotniczej grubości 6 mm^[15]. W jej przedniej części była zakryta kabina nawigacyjna, a w tylnej odkryty podwyższony pomost bojowy ze stanowiskiem sternika^[6]. Jedynie część z pomostem bojowym była osłonięta płytami stalowymi grubości 7 mm dla ochrony przeciwodłamkowej^[6]. W tylnej części nadbudówki za pomostem bojowym był maszt palowy, a za nadbudówką na pokładzie był drugi niższy maszt ze stacją radiolokacyjną^[14]. Maszt stacji radiolokacyjnej był składany w celu obniżenia wysokości^[16]. Wyposażenie radioelektroniczne stanowiła przede wszystkim stacja radiolokacyjna dozoru nawodnego Zarnica (w późniejszych okrętach Reja) w osłonie dielektrycznej^[1][16]. Stacja Zarnica, pracująca na falach centymetrowych, miała zasięg wykrywania 14 km w stosunku do okrętu wielkości niszczyciela, a nisko lecących samolotów do 30 km^[16]. Radar Reja różnił się zewnętrznie osłoną w formie krążka o dużej średnicy^[6]. Ponadto okręty były wyposażane w stację identyfikacji swój-obcy Fakieł (Nikiel-K) i transponder Chrom-K^[1]. Montowano radiostacje R-607, a następnie R-609 o większym zasięgu^[16]. Załogę stanowi etatowo 14 osób, w tym 2 oficerów^[1].

Kadłub był konstrukcji drewnianej, z poszyciem z 2–3 warstw drewna^[15]. Długość całkowita wynosiła 25,5 m^[17][c]. Szerokość całkowita wynosiła 6,1 m, a na linii wodnej 5,2 m, natomiast zanurzenie 1,25 m^[17]. Wyporność standardowa wynosiła 56 ton, a pełna 66,5 ton^[17][d]. Kadłub był podzielony siedmioma poprzecznymi grodziami na osiem przedziałów wodoszczelnych^[15]. Mieściły się w nich, od dziobu: I – forpik (z ubikacją i umywalką marynarzy), II – kubryk załogi, III – dwie dwuosobowe kajuty podoficerskie i kambuz, IV – dwie burtowe kajuty oficerskie, ubikacja, kabina łączności, kabina radarowa, zejście z nadbudówki, V i VI – maszynownie na dwa silniki każda oraz agregat prądotwórczy, VII – zbiorniki paliwa i VIII – magazyn amunicji i pomieszczenie maszyny sterowej^[15].

Na pokładzie przed nadbudówką i na rufie zamontowano dwie półodkryte podstawy zdwojonych działek przeciwlotniczych kaliber 25 mm 2M-3M^[6]. Charakterystyczne było niesymetryczne ustawienie podstawy dziobowej, która była przesunięta o 75 cm w lewo w stosunku do osi wzdłużnej kadłuba, dla lepszej widoczności z pomostu^[6][18]. Miały kąt podniesienia luf do +83° i zasięg do celów nawodnych do 2300 m^[6]. Zapas amunicji wynosił 4000^[1][7][e]. Po bokach nadbudówki zostały zamontowane na pokładzie dwie pojedyncze wyrzutnie torped kalibru 533 mm^[1][f]. Wyrzutnie były typu TTKA-53-183 i były odchylone o 6° na boki od osi podłużnej^[18][g]. Początkowo stosowano torpedy parogazowe typów 53-38U i 53-39^[6]. Miały one długość 7488 mm, masę głowicy odpowiednio 300–340 i 400 kg, zasięg 4000 m z prędkością maksymalną odpowiednio 45 i 51 węzłów lub 8000 m z prędkością 35 i 39 węzłów^[6]. Później stosowano nowsze torpedy, m.in. 53-51^[6]. Przy przeciążeniu kutry mogły zabierać ponadto 8 dużych bomb głębinowych BB-1 na demontowalnych zrzutniach na rufie^[16]. Zamiast nich kutry mogły przenosić sześć min kotwicznych KB lub osiem min dennych AMD^[16]. W skład wyposażenia wchodziła aparatura do stawiania zasłony dymnej DA-7^[16].

Napęd stanowiły 4 silniki M-50F, w różnych modyfikacjach, głównie M-50F-1 i M-50FTK, produkowane przez zakłady nr 800^[8]. Silniki te były wysokoprężne, czterosuwowe, w układzie V12, o mocy po 1200 KM^[8]. Silniki umieszczone były po dwa w dwóch przedziałach za śródokręciem kutra (w pierwszym szeroko rozstawione silniki napędzające zewnętrzne śruby, w drugim silniki napędzające wewnętrzne śruby)^[14]. Trzyłopatowe śruby miały średnicę 0,675 m^[8]. Okręt ponadto wyposażony jest w generator prądotwórczy DG-100^[1]. Okręt mógł wychodzić w morze do stanu morza 7, w tym pływać z maksymalną prędkością do stanu morza 4^[15].

W wersji kutrów rakietowych pozostawiono dziobowe działka. Kadłub tej wersji otrzymał zabezpieczenie chroniące przed działaniem gazów wylotowych startujących pocisków przeciwokrętowych.

• 183 – podstawowa wersja produkcyjna kutrów torpedowych wyposażona w dwie wyrzutnie torped kaliber 533 mm i 4 działka 25 mm, napędzana 4 silnikami rodziny M-50
• 183T – doświadczalny kuter torpedowy z 1953, w którym oprócz 4 silników wysokoprężnych zastosowano turbinę gazową M-1 o mocy 4000 KM^[1]. W kodzie NATO prawdopodobnie oznaczony P 8^[9].
• 183TK – produkcyjna wersja kutra torpedowego z 4 silnikami wysokoprężnymi i turbiną gazową dla mocy szczytowej - zbudowano 25 jednostek w latach 1956–1957 w stoczni nr 5. Okręty miały 5 śrub, prędkość maksymalna wynosiła 52 węzły. Dwa były wyposażone w przedni płat podwodny, który jednak nie spełnił oczekiwań^[1]. W kodzie NATO oznaczono je jako P 10, a wersję z płatem – P 12^[9]
• 183A – doświadczalny kuter torpedowy z poszyciem z laminatu – sklejki z wprasowaną siatką z drutu, o nazwie arktylit (litera A)^[19][20].
• 183U – doświadczalny powiększony kuter torpedowy z 1958 roku z nowymi silnikami i 4 wyrzutniami torped, wyporność 92 t, nie produkowany^[21].
• 183E (183Э) – dwa kutry torpedowe przebudowane na eksperymentalne kutry rakietowe, wyposażone w 2 wyrzutnie pocisków przeciwokrętowych P-15^[11]
• 183R (183Р) – kutry rakietowe wyposażone w 2 wyrzutnie pocisków przeciwokrętowych P-15. W latach 1959–1965 zbudowano 112 okrętów tego typu. Cztery miesiące po zakończeniu wojny sześciodniowej, 21 października 1967, egipskie kutry rakietowe tego typu zatopiły izraelski niszczyciel „Ejlat” czterema pociskami Styx (P-15) w wyniku czego zginęło 47 izraelskich marynarzy. Było to pierwsze w historii skuteczne użycie pocisku klasy woda-woda.
• 183C (183Ц) – sterowany radiowo okręt-cel, zbudowano 60 jednostek tego typu^[21].
• 199 – wersja ścigacza okrętów podwodnych dla wojsk pogranicza, uzbrojona w 36 bomb głębinowych (2 miotacze), bez wyrzutni torped, ze stacją hydrolokacyjną Tamir-10 – do 1959 roku zbudowano 60 jednostek tego typu^[22] (inne dane: 52 jednostki^[21][23]), oznaczenie NATO MO-VI^[9] lub PO-8^[22].
• Hoku – budowana w Chinach wersja kutra rakietowego proj. 183R, ze stalowym kadłubem, produkowana od końca lat 60. dla Chin i na eksport (Albania, Bangladesz, Pakistan, Egipt)^[24]
• Shantou – budowana w Chinach wersja kutra artyleryjskiego, ze stalowym kadłubem, uzbrojona w 4 działka 37 mm, produkowana od 1956 (ok. 80)^[25]
• Sinpo – budowana w Korei Północnej wersja kutra torpedowego proj. 183, ze stalowym kadłubem^[26]
• Sohung – budowana w Korei Północnej wersja kutra rakietowego proj. 183R, produkowana od 1980 roku^[26]
• Chaho – budowana w Korei Północnej wersja kutra artyleryjskiego, produkowana od 1974, uzbrojona w działka 23 mm i wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych^[26]
• Hong Jin – budowana w Korei Północnej wersja kutra artyleryjskiego, produkowana od 1975, uzbrojona w armatę kalibru 85 mm^[26]
• Nampo – budowana w Korei Północnej wersja kutra desantowego, produkowana od ok. 1975, uzbrojona w karabiny maszynowe 14,5 mm^[26]
• kutry rozjazdowe (pasażerskie) 40-miejscowe, produkowane od 1964^[h].

• PRL – 19 kutrów torpedowych: KT-71, KT-72, KT-73, KT-74, KT-75, KT-76, KT-77, KT-78, KT-79, KT-83, KT-84, KT-85, KT-86, KT-87, KT-88, KT-89, KT-90, KT-91, KT-92
• NRD – 27 kutrów torpedowych od 1957 roku, wycofane pod koniec lat 60. Jeden zatonął w kolizji w 1968. Trzy sprzedano w połowie lat 70. do Tanzanii (bez wyrzutni torped)^[27].

• Leszek Komuda, Mały okręt rakietowy, Typy Broni i Uzbrojenia nr 27, 1974.
• Robert Rochowicz. Kutry projektu 183. „Morza, Statki i Okręty”. 2/1999. IV (15), s. 38–42, marzec–kwiecień 1999. Warszawa: Magnum-X. ISSN 1426-529X.
• Robert Rochowicz. Bolszewik. Kuter torpedowy zimnej wojny. „Morza, Statki i Okręty”. 11–12/2021. XXVI (207), s. 37–48, listopad–grudzień 2021. Warszawa: Magnum-X. ISSN 1426-529X.
• Conway’s All the world’s fighting ships 1947–1995. Robert Gardiner, Stephen Chumbley (red.). Annapolis: Naval Institute Press, 1995. ISBN 1-55750-132-7. (ang.).*W.N. Gazienko: Torpiednyje katiera. Illustrirowannyj sprawocznik. Moskwa: AST, Astriel, 2002, s. 233-239. ISBN 5-271-04198-0. (ros.).
• A.S. Pawłow: Wojennyje korabli SSSR i Rossji 1945-1995. Jakuck: 1994. (ros.).
• Władimir Asanin. Rakiety otieczestwiennego fłota. Czast 3. Rakietnyje katiera wstupajut w boj. „Tiechnika i Woorużenije”. 9/2007, wrzesień 2007. (ros.).