Odyseusz

Ulisses, Ulikses

👁 Ilustracja Powrót Odyseusza na Itakę (ilustracja E.M. Synge, 1909)
mityczny król Itaki i Tesprotii
Dane biograficzne
Ojciec	Laertes lub Syzyf[1]
Matka	Antykleja
Rodzeństwo	Ktimene[2]
Żony	Penelopa, Kallidike
Dzieci	Z Penelopą: Telemach, Arkesilaos (Poliportes); z Euippe: Leontofron lub Euryalos; z Kallidike: Polypojetes; z Kalypso: Nausinoos, Nausitoos; z Kirke: Agrios, Antias, Ardeasz, Auson, Kassifones, Kassifone, Latinos, Romos, Telegonos[3];
👁 Image Multimedia w Wikimedia Commons

👁 Image

Zobacz hasło Odyseusz w Wikisłowniku

Odyseusz (Odyseusz, Odys, stgr. Ὀδυσσεύς; Ulikses, stgr. Οὐλίξης, łac. Ulixes; Ulisses, łac. Ulysses) – w mitologii greckiej król Itaki i Tesprotii, heros znany przede wszystkim z opisanego w Iliadzie udziału w wojnie trojańskiej po stronie Achajów oraz z opisanej w Odysei dziesięcioletniej tułaczki podczas powrotu z Troi na ojczystą Itakę^[4].

W eposach Homera Odyseusz określany jest stałym epitetem „przebiegły” (stgr. πολύπορθης, dosł. „wieloskrętny, pokrętny”)^[5][6]. W związku z tym jest w kulturze zachodniej archetypicznym symbolem przebiegłości, sprytu i intelektualnej błyskotliwości^[7].

Według mitologii Odyseusz objął tron na Itace po swoim ojcu, Laertesie. Przez matkę, Antykleję, był prawnukiem Hermesa, co zapewniało mu boskie pochodzenie. Istnieją również przekazy alternatywne (m.in. u tragików greckich) sugerujące, że jego biologicznym ojcem był Syzyf.

Odyseusz należał do grona zalotników Heleny. Według mitu, w zamian za pomoc w uzyskaniu ręki Penelopy, doradził Tyndareosowi, aby zobowiązał wszystkich konkurentów do złożenia przysięgi zobowiązującej do ochrony wybranego związku Heleny oraz wsparcia jej męża w przypadku jakiegokolwiek zagrożenia dla ich małżeństwa^[8].

Z Chrestomatii Proklosa znane są następujące fakty o zaginionych eposach, opisujących wojnę trojańską oraz powiązane wydarzenia^[9].

W Kyprii, składającej się z jedenastu pieśni, Menelaos i Nestor przybywają do Odyseusza, by przekonać go do uczestnictwa w wyprawie na Troję.Gdy Odyseusz udaje szaleństwo, by uniknąć dołączenia do nich, za poradą Palamedesa odbierają mu oni syna, Telemacha, co skutecznie skłania go do udziału w wyprawie^[10]. Pauzaniasz uzupełnia Proklosa, twierdząc, że później Odyseusz i Diomedes utopili Palamedesa, gdy ten łowił ryby^[11].

W innej wersji mitu, Odyseusz na podstawie sfałszowanych dowodów oskarżył Palamedesa przed Agamemnonem o zdradę i spisek z Priamem, co doprowadziło do śmierci oskarżonego. Był to element zaginionej tragedii Eurypidesa.

Chronologicznie po Kyprii następuje Iliada Homera. Gdy córka Chryzesa, Chryzejda, zostaje porwana przez Agamemnona, Apollon na prośbę jej ojca zsyła na Achajów plagi. Po dziewięciu dniach Achilles zwołuje zgromadzenie i przekonuje Agamemnona, by zwrócił Chryzesowi córkę. Ten zgadza się, ale odbiera Achillesowi niewolnicę, w konsekwencji Achilles wraz ze swoją brygadą porzucają walkę pod wodzą Agamemnona. Odyseusz zwraca Chryzejdę Chryzesowi, zaś Apollon kładzie kres plagom^[12].

Po dziewięciu latach wyniszczającego oblężenia Troi, Odyseusz przemową przywraca Achajom^[13] ducha walki.

Agamemnon pod wpływem sugestii Nestora wysłał Odyseusza, Ajasa, Fojniksa i dwóch innych mężczyzn, by przekonali Achillesa do powrotu na pole walki, ofiarując mu dary w postaci odebranej wcześniej niewolnicy i innych kosztowności. Misja kończy się niepowodzeniem^[14].

Tej samej nocy Odyseusz i Diomedes po uzyskaniu informacji od Dolona ścinają mu głowę i napadają na obozy tebańskie, będące po stronie Troi^[15].

W Ajtiopidzie, utworze składającym się z pięciu pieśni, autorstwa Arktinosa z Miletu. Odyseusz oczyszcza Achillesa po tym, jak ten w gniewie zabija Tersytesa. Powodem zbrodni były drwiny z Achillesa, pogrążonego w żałobie po śmierci Amazonki Pentezylei.

W punkcie kulminacyjnym eposu Achilles zostaje postrzelony przez Parysa z pomocą Apollina. Odyseusz odwraca uwagę Trojan, podczas gdy Ajas zanosi ciało Achillesa na okręty achajskie. Tetyda zabiera Achillesa na Wyspę Białą, zaś Odyseusz i Ajas spierają się o jego zbroję^[16].

Mała Iliada Leschesa z Lesbos opisuje spór Odyseusza z Ajasem. Pierwszy wygrywa z pomocą Ateny, a Ajas w morderczym szale niszczy stada achajskie i popełnia samobójstwo.

Odyseusz przybywa po raz pierwszy do Troi w przebraniu żebraka i porywa wróżbitę Helenosa, który wyjawia mu warunki przejęcia Troi: wykradzenie palladionu, odzyskanie łopatki Pelopsa i sprowadzenie Neoptolemosa do obozu achajskiego. Tak też się dzieje: łopatka Pelopsa dostaje się w ręce Achajów, a syn Achillesa otrzymuje zbroję swego ojca od Odyseusza. Natomiast palladion zostaje wykradziony przez Odyseusza i Diomedesa z pomocą Heleny.

Z polecenia Ateny Epejusz buduje wielkiego drewnianego konia, w którym Odys wraz z innymi achajskimi wodzami przedostaje się do Troi. Trojanie ochoczo przyjmują konia, świętując pozorne zwycięstwo nad Achajami^[17].

Początek tego eposu zawiera więcej szczegółów niż Mała Iliada. Po wprowadzeniu konia w mury trojańskie Achajowie atakują miasto od wewnątrz. Ajas próbuje uprowadzić Kasandrę siłą, przy czym niszczy wizerunek Ateny. Oburzeni tym Achajowie chcą go ukamienować, ale ten znajduje schronienie w świątyni bogini, którą uraził.

Po zdobyciu i spaleniu Troi, Achajowie złożyli Poliksenę w ofierze na grobie Achillesa. Według części przekazów, Odyseusz był odpowiedzialny za śmierć małoletniego syna Hektora, Astyanaksa, którego zrzucił z murów miasta, aby zapobiec odrodzeniu się trojańskiej dynastii^[18].

Po Zdobyciu Ilionu następują Powroty Agiasa z Trojzeny, składające się z pięciu pieśni. Jak wskazuje tytuł eposu, opowiada on o przygodach achajskich herosów podczas ich powrotów z Troi do ziem rodzinnych, przede wszystkim rodu Atrydów. Jedyny epizod, w którym występuje Odyseusz, mówi o tym, jak Neoptolemos spotkał go przebywając w Maronei utożsamianej z Ismarosem, splądrowanym przez Odysa podczas jego tułaczki^[19].

Na początku swej tułaczki Odyseusz na czele floty najeżdża Ismaros, czyli ziemie trackich Kikonów. Otrzymują tam od jedynego, który przetrwał, Marona, wiele darów, między innymi dwanaście amfor wina i miodu pitnego. Potem odwiedzają Lotofagów, którzy częstują towarzyszy Odyseusza owocem lotosu powodującym zaniki pamięci. Z tego powodu musi zaciągnąć ich na statki siłą.

👁 Image

Później docierają do jaskini Cyklopów, synów Posejdona. Tam atakuje ich Polifem, którego Odys odurzył wcześniej otrzymanym winem i miodem pitnym. W wyniku tego, że Odyseusz przedstawił mu się jako Nikt, gdy inni Cyklopi przychodzą pytać Polifema, on odpowiada: Nikt mnie krzywdzi!. Potem jednak Odys wyjawia mu swoje prawdziwe imię, dzięki czemu Cyklop może modlić się do swojego ojca o rzucenie na niego klątwy^[20].

Po opuszczeniu krainy Cyklopów pojawia się Eol, bóg wiatru, który obdarza Odysa workiem zawierającym burzę, nasłaną nań przez Posejdona. Gdy zbliżają się już do Itaki, jego załoga otwiera ów worek i za sprawą wydobywających się z niego burzliwych wiatrów wracają na wyspę Eola. Ten odmawia im dalszej pomocy, ponieważ zostali przeklęci przez bogów.

Następnie Odyseusz trafił do krainy Lajstrygonów, legendarnego plemienia olbrzymów-ludożerców, które niszczy jedenaście z dwunastu statków Odysa.

Ocalony dociera na wyspę Ajaja, należącą do Kirke, córki Heliosa. Odys wysyła kilkudziesięciu swoich ludzi na zwiady. Wtedy Kirke zmienia ich wszystkich w świnie z wyjątkiem Eurylocha, który powraca do Odyseusza, by opowiedzieć mu o tym, co się wydarzyło. Hermes po drodze do pałacu Kirke daruje Odysowi zioło, zwane moly, które daje odporność na czary. Kirke zakochuje się w Odysie, dzięki czemu jego załoga zostaje przemieniona z powrotem w ludzi i uwolniona. Odyseusz pozostaje na wyspie Ajaja przez rok. Z jego związku z Kirke rodzą się bliźnięta – Telegona i Kassifone (Homer nie wspomina o nich w Odysei)^[21].

Z polecenia Kirke Odys udaje się do Podziemi, gdzie Tejrezjasz przepowiada mu przyszłość. Dowiaduje się tam także o śmierci matki i Elpenora^[22].

👁 Image

Po wizycie w Podziemiach bohaterowie powracają na wyspę Ajaja, gdzie urządzają pochówek Elpenorowi i dostają dalsze instrukcje od Kirke.

Po rozstaniu z Kirke Odys zbliża się do spotkania z syrenami, przed którymi każdy członek załogi, oprócz Odyseusza, broni się zatykając uszy woskiem pszczelim. Na rozkaz Odysa towarzysze przywiązują go do masztu, ponieważ ten za wszelką cenę chciał usłyszeć ich pieśń. Po epizodzie z syrenami następuje spotkanie ze Skyllą i Charybdą, pomiędzy którymi przepływa flota Odysa. Wtedy Skylla odbiera im sześciu mężczyzn.

Gdy dopływają na wyspę Heliosa, wbrew ostrzeżeniom Kirke i Tejrezjasza, zabijają jego bydło. Wskutek tego Helios prosi Zeusa, by ich ukarał, pozostawiając jedynie Odysa przy życiu^[23].

Odys buduje tratwę, dzięki której przybywa na Ogygię, wyspę nimfy Kalypso. Ta przetrzymuje go przez siedem lat do momentu, gdy Hermes z polecenia przekonanego przez Atenę Zeusa nakazuje jej wypuścić Odyseusza. Kalypso daje Odysowi potrzebne zapasy i tratwę, dzięki której ten znowu wyrusza na morze, docierając na Scherię, wyspę Feaków, będącą swego rodzaju utopią^[24]. Ze związku z Kalypso rodzą się bliźniaki, o których również Homer nie wspomina. Według niektórych źródeł Telegonos był synem Kalypso, a nie Kirke.

Zauważywszy Odyseusza na plaży, Nauzykaa, córka króla Alkinoja ubiera go i karmi. Następnie Odys udaje się do pałacu, gdzie opowiada o swojej tułaczce. Feakowie obdarowują go skarbami cenniejszymi od tych, które zrabował z Troi i potem utracił, po czym, na jego prośbę, zabierają go (śpiącego) na Itakę^[25].

Już na Itace Atena przemienia go w starego żebraka, który w takiej postaci udaje się do chatki Eumajosa, swojego wiernego świniopasa, nierozpoznany przez niego^[26].

Na polecenie Ateny Telemach powraca ze Sparty na Itakę, unikając zasadzki przygotowanej przez zalotników Penelopy. Odys wyjawia mu swoją tożsamość i obaj decydują, że zalotnicy muszą zginąć, po czym syn króla powraca do pałacu^[27].

Arnajeusz obraża Odysa, biorąc go za zagrożenie. Z polecenia Antynoja walczą o miejsce wśród zalotników i jedzenie. Odyseusz wygrywa, a Arnajeusz zostaje zabrany do króla Echetosa na odcięcie nosa, uszu i jąder^[28].

Odyseusz, w postaci żebraka, spotyka się z Penelopą i opowiada jej o tym, jak rzekomo spotkał samego siebie na Krecie. Presją z jej strony opowiada, że wcześniej był w Tesprotydach, gdzie dowiedział się o niedawnej bytności tam Odysa.

👁 Image

Eurykleja, piastunka jego i Telemacha, rozpoznaje go po bliźnie podczas obmywania mu nóg. Próbuje przekonać Penelopę o tym, że stary żebrak jest w istocie Odysem, ale za sprawą Ateny Penelopa nie wierzy w to. Odyseusz każe Euryklei przysiąc, że nie wyjawi jego sekretu^[29].

Potem, z polecenia Ateny, Penelopa zbiera zalotników, mówiąc im, że kto zdoła przestrzelić dwanaście głów topora z łuku Odysa, ten będzie mógł ją poślubić. Żaden z nich nie może sprostać wyzwaniu. Gdy tego samego próbuje Odyseusz - wygrywa, po czym następuje rzeź zalotników z pomocą Telemacha, Eumajosa i Filotejosa^[30].

Penelopa ostatecznie rozpoznaje Odysa, gdy wyjawia jej sposób, w jaki zbudował ich łóżko^[31]. Potem Odyseusz udaje się do gospodarstwa swojego ojca, gdzie rodziny zabitych zalotników wszczynają walkę. Atena i Zeus interweniują, uniemożliwiając bitwę, tym samym kończąc akcję eposu^[32].

Zaczyna się ona pogrzebem zalotników Penelopy. Odys, po złożeniu ofiary nimfom udaje się do Elidy, by doglądać swojej trzody. Tam zabawia go tamtejszy król, Poliksenos, który daruje mu miskę do mieszania z wyrytą historią Trofoniosa.

Odyseusz powraca na Itakę i składa ofiary polecone mu przez Tejrezjasza, po czym wybywa do Tesprotyd i tam poślubia królową Kallidike; ma z nią syna Polypojetesa i drogą małżeństwa zostaje królem Tesprotii. Prowadzi Tesprotów na wojnę przeciw Brygom wspomaganym przez Aresa. Armię Odyseusza prowadzi Atena. Konflikt rozstrzyga Apollon, a królowa Kallidike ginie w bitwie. Odyseusz znów powraca na Itakę, zostawiając swojego syna na tronie. Na Itace poznaje Polypojetesa, urodzonego mu przez Penelopę.

W tym czasie Telegonos wyrusza na poszukiwania ojca i dociera na Itakę, po czym plądruje tamtejsze pola. Odyseusz wychodzi z pałacu, by bronić swojego kraju, ale zostaje przypadkowo zabity przez Telegona za pomocą włóczni stworzonej przez Hefajstosa, wyposażonej w kręgosłup płaszczki. Zadana tą bronią rana była uważana za śmiertelną^[33]. W ten sposób dokonała się przepowiednia dana Odysowi przez Tejrezjasza i wyrocznię dodońską.

Telegon, poznawszy tożsamość swojego ojca, zabrał jego ciało wraz z Penelopą i Telemachem na wyspę Ajaja, do domu swej matki. Pochowała ona Odyseusza i uczyniła pozostałą trójkę nieśmiertelnymi. Telegon poślubił Penelopę, a Telemach – Kirke^[34].

Sofokles napisał tragedię opartą na późniejszej akcji Telegonii zwaną Odysseus akanthoplex (dosł. Odyseusz zraniony przez kręgosłup). Obecnie uważa się ją za zaginioną. Pakuwiusz napisał kolejną tragedię Niptra (dosł. Obmywanie nóg), która była reinterpretacją sztuki Sofoklesa^[35].

Pseudo-Apollodor twierdził, że Odyseusz wygnał Penelopę, gdy tę uwiódł Antynoj. Na wygnaniu miała urodzić Hermesowi Pana^[36].

Dante Alighieri zamieszcza Ulissesa i Diomedesa blisko samego dna Piekła, w ósmym kręgu^[37].

Odyseusz występuje w tragedii Shakespeare'a Troilus i Kresyda, której akcja toczy się podczas wojny trojańskiej^[38].

Nikos Kazandzakis był autorem eposu będącego kontynuacją Odysei Homera, zatytułowanego Odyseja: Współczesna kontynuacja^[39]. Zaczyna się on od wyczyszczenia się Odysa z krwi zalotników Penelopy.

Powieść Jamesa Joyce'a Ulisses (wydana po raz pierwszy w latach 1918–1920) wykorzystuje nowoczesne środki literackie, aby opowiedzieć o jednym dniu z życia dublińskiego biznesmena Leopolda Blooma. Dzień Blooma zawiera wiele skomplikowanych podobieństw do dziesięciu lat wędrówki Odyseusza^[40].

Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Odyseusz&oldid=79285725”