Przekopnice, tarczowce, nieboraki (Notostraca) – rząd skrzelonogów (Branchiopoda) obejmujący rodzinę Triopsidae, do której należą dwa rodzaje – Triops oraz Lepidurus.

Przekopnice to skorupiaki rozprzestrzenione na całej kuli ziemskiej, występujące głównie w zbiornikach okresowo wysychających (często określanych w literaturze jako „zbiorniki astatyczne"). Wyjątkiem jest przekopnica arktyczna (Lepidurus arcticus), która zasiedla również stałe zbiorniki wodne. Obserwowane są także na uprawach ryżu oraz stawach hodowlanych, gdzie panują optymalne dla nich warunki.

W Polsce zostało stwierdzone występowanie dwóch gatunków przekopnic – Przekopnicy właściwej (Triops cancriformis) oraz Przekopnicy wiosennej (Lepidurus apus). Różnią się one przede wszystkim fenologią (L. apus występuje wiosną, natomiast T. cancriformis latem).

Ciało przekopnicy spłaszczone jest grzbietobrzusznie, przez co może przypominać kijankę (stąd w języku angielskim pojawia się określenie tadpole shrimp – krewetko-kijanka). Składa się z wielu segmentów. Na zakończeniu telsonu widoczna jest furka (u Lepidurus dodatkowo występuje listkowaty wyrostek). Tułów osłonięty jest miękkim karapaksem, jednak nie jest z nim połączony, co zapewnia wyjątkową mobilność podczas pływania. Pancerze mogą przyjmować różne zabarwienia, prawdopodobnie zależne nie tylko od gatunku, ale i od podłoża, na którym żyją.

Odnóża, tak jak u innych Branchiopoda pełnią zarówno funkcję oddechową jak i lokomotoryczną. Dodatkowo umożliwiają przesuwanie pokarmu w stronę otworu gębowego oraz przekopywanie podłoża. Pierwsza para odnóży jest silnie wydłużona i pełni funkcje czuciowe.

Na głowie znajdują się: para oczu złożonych, oko naupliusowe (będące pozostałością po etapie larwalnym). Czułki I i II pary są zredukowane, co prawdopodobnie jest wynikiem przystosowania do przydennego trybu życia.

Według strony WRoMS systematyka przekopnic przedstawiona jest w następujący sposób:

Gromada Branchiopoda Latreille, 1817

Podgromada Phyllopoda (Liścionogi) Preuss, 1951

Nadrząd Calmanostraca Tasch, 1969

Rząd Notostraca Sars, 1867

Rodzina Triopsidae Keilhack, 1909

Rodzaj Lepidurus Leach, 1819

Lepidurus apus L., 1758

Lepidurus arcticus Pallas, 1793

Lepidurus batesoni Longhurst, 1955

Lepidurus bilobatus Packard, 1883 fide Rogers, 2001

Lepidurus couessii Packard, 1875 fide Rogers, 2001

Lepidurus cryptus Rogers, 2001

Lepidurus lemmoni Holmes, 1894 fide Rogers, 2001

Lepidurus lubbocki Brauer, 1873

Lepidurus mongolicus Vekhov, 1992

Lepidurus packardi Simon, 1886, fide Rogers, 2001

Lepidurus patagonicus Berg, 1900

Lepidurus viridis Baird, 1850

Rodzaj Triops Schrank, 1803

Triops australiensis Spencer & Hall, 1896

Triops baeticus Korn, in Korn et al., 2010

Triops cancriformis Schaeffer, 1756

Triops emeritensis Korn & Pérez-Bote, in Korn et al., 2010

Triops gadensis Korn & García-de-Lomas, in Korn et al., 2010

Triops gracilis Wolf, 1911

Triops granarius Lucas, 1864

Triops longicaudatus LeConte, 184

Triops madagassicus Thiele, 1907: 288 fide Rogers et al., 2021

Triops mauritanicus Ghigi, 1921

Triops maximus Korn & Hundsdoerfer, 2016

Triops multifidus Korn & Hundsdoerfer, 2016

Triops namaquensis Richters, 1886:31 fide Rogers et al., 2021

Triops numidicus Grube, 1865:277 fide Rogers et al., 2021

Triops sakalavus Nobili, 1905: 1, fide Rogers et al., 2021

Triops strenuus Wolf, 1911

Triops vicentinus Korn, Machado, Cristo & Cancela da Fonseca, in Korn et al., 2010

Na stronie IUCN Red List of Threatened znajdują się 4 gatunki – T. emeritensis (Korn i Perez-Bote, 2010), T. gadensis (Korn i García-de-Lomas, 2010), T. baeticus (Korn, 2010), T. vicentinus (Korn, Machado, Cristo i Cancela da Fonseca, 2010), L. packardi (Simon, 1886). T. emeritensis ma status CR (Critically endangered) natomiast pozostałe gatunki – EN (Endangered). Są to gatunki stwierdzone na terenie Hiszpanii oraz Portugalii.

Przekopnica właściwa w Polsce jest objęta częściową ochroną gatunkową (Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 roku)^[2].

• Crossland N. O. 1965. Pest status and control of the tadpole shrimp, Triops (Apus) granarius, and of the snail, Lanistes ovum in Swaziland rice fields. Journal of Applied Ecology, 2: 115-120.
• Dzik J., 2015, Zoologia. Różnorodność i pokrewieństwa zwierząt. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
• Grabda E. 1985, Gromada: Crustacea – skorupiaki [w:] Zoologia. Bezkręgowce, Grabda E. (red.). Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, s. 155-191.
• Jura C. 2005, Gromada skrzelonogi – Branchiopoda [w:] Bezkręgowce. Podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy, Jura C. (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s. 435-442.
• Lakka H.-K., 2013, The ecology of a freshwater crustacean: Lepidurus arcticus (Brachiopoda; Notostraca) in a High Arctic region. University Of Helsinki Department Of Environmental Sciences (praca magisterska): 1-151.
• Longhurst A. R. 1955. A review of the Notostraca. Bulletin of the British Museum (Natural History), 3: 1-57.
• Stańczykowska A. Zwierzęta bezkręgowe naszych wód, WSiP, Warszawa 1979
• https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=724676[dostęp 21.06.2025]