vigesimalt talsystem
Det er laga mange mem om korleis til dømes fransk og dansk bruker det vigesimale talsystemet (der grunntalet er 20) for delar av tala sine. Dette gjev komplekse måtar å uttale tal som til dømes 97. Sjå danske tal.
Vigesimalt talsystem er eit talsystem der grunntalet er 20. Det vanlegaste talsystemet i verda i dag er titalssystemet, der grunntalet er 10. Det finst spor av eit vigesimalt talsystem i fleire europeiske språk, mellom anna dansk, fransk, baskisk og keltiske språk. Det vigesimale talsystemet har òg blitt brukt av ainoar, inuittar og av fleire folkeslag i Mesoamerika.
For nordmenn er vigesimale talord best kjend frå dansk. Danske tal er i hovudsak basert på titalssystemet, men tala mellom 50 og 99 er baserte på det vigesimale talsystemet. Til dømes heiter 60 tres (3 × 20), og femti heiter halvtreds (2½ × 20 = 50), sjå danske tal.
Vigesimale talsystem i Europa
Enkelte andre europeiske språk vekslar mellom titals- og tjuetalssystem. På fransk blir tjuetalssystemet brukt frå 80 til 99: 80 heiter quatre-vingts (4 × 20), og 90 quatre-vingt-dix (4 × 20 + 10). I keltiske språk finn vi tilsvarande konstruksjonar, som walisisk hannar cant (2½ × 20 = 50) og deg a thrigain (10 + 3 × 20 = 70).
Baskisk har eit gjennomført vigesimalt system. 50 heiter berrogeita hamar (2½ × 20 = 50), og 70 heiter hirurogeita hamar (3½ × 20 = 70).
Tjuetalssystemet har òg etterlate seg spor i eldre engelsk. Abraham Lincolns berømte Gettysburg-tale opna til dømes med «Four scores and seven years ago…». Score betyr sneis, så uttrykket betyr (4 × 20) + 7 = 87 år.
Vigesimale talsystem utanfor Europa
Utanfor Europa finst det fleire språk med system som liknar det danske. I joruba (Nigeria) heiter 70 til dømes àádọ́rin (4 × 20 – 10 = 70). I yukatekisk maya (Mexico) heiter 70 lajun tu kank’aal (4 × 20 – 10 = 70). I dzongkha (Bhutan) blir brukt både titals- og tjuetalssystem; i tjuetalssystemet heiter 70 khal phyed bzhi (3½ × 20 = 70).
Inuit-språk som grønlandsk hadde tradisjonelt eit vigesimalt system for heile talrekkja. Til dømes kunne 40 uttrykkjast som marluk-pingasut (2 × 20 = 40). I dag blir det for det meste brukt danskbaserte lånord for tal over 12.
Halve sneis
Det danske mønsteret med å rekne i halve sneis, som i halvtreds (2½ × 20 = 50) og halvfjerds (3½ × 20 = 70), er uvanleg, men ikkje unikt.
Walisisk (hannar cant, 2½ × 20 = 50) og baskisk (berrogeita hamar, 2½ × 20 = 50; hirurogeita hamar, 3½ × 20 = 70) bruker same prinsipp, og dzongkha har tilsvarande konstruksjonar.
Dette tyder på at halve sneis-forma kan ha oppstått uavhengig i fleire språk som elles fylgjer tjuetalssystemet.
Kommentarar
Kommentarar til artikkelen blir synleg for alle. Ikkje skriv inn sensitive opplysningar, for eksempel helseopplysningar. Fagansvarleg eller redaktør svarar når dei kan. Det kan ta tid før du får svar.
Du må vere logga inn for å kommentere.