Miodrag Zečević

profesor Univerziteta

Jovan R Popović

direktor Arhiva Jugoslavije

Dokumenti iz istorije Jugoslavije

III tom

SAOP�TENJE BR. 7

Dr�avne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača

Bezbrojni su zločini koje su italijanski fa�istički okupatori zajedno sa usta�ama i četnicima izvr�ili u Dalmaciji i Hrvatskoj. Spaljena su čitava naselja, opusto�eni čitavi krajevi, pobijeno je na hiljade ljudi, �ena, staraca i dece. Spaljeno je na stotine mirnih građana u njihovim sopstvenim domovima. Hiljadama ih je mučeno na najzverskiji način.

Naloge za uni�tavanje stanovni�tva najče�će je potpisivao sam komandant vi�e komande italijanske vojske za Sloveniju i Dalmaciju, general MARIO ROATA.

Neposredni naredbodavci i izvr�ioci zločina o kojima je u ovome saop�tenju reč, pored generala ROATE; jesu komandant italijanske divizije "Re" general PELIGRA; �TAB IV bolonjskog bataljona - skvadrista; �ef italijanske civilne uprave-sreza Čabra, commissario civile NANJA_; denuncijant i rukovodilac pokolja i pljačke na�eg naroda; VINKO STEFANČIĆ, iz Starog Laza, denuncijant; MIJO SAVOR, oru�nik NDH, denuncijant; VINKO SKENDER, denuncijant, na čije su dostave ljudi mučeni i ubijani.

Rezultat italijanske okupacije sreza čabarskog

1) "Aneksija" sreza čabarskog u Gorskom Kotaru od strane fa�ističke Italije ("Territorio annesso, aggregato alla provincia di Fiume") kako su okupatori govorili, trajala je 29 meseci. Istoriski kratko vreme, ali dovoljno za varvare dvadesetog veka da ognjem i mačem poku�aju istrebiti starosedelačko hrvatsko stanovni�tvo.

Do rata imao je Čabarski srez oko 10.000 stanovnika. Prema do sada prispelim nepotpunim podacima, Italijani su ovde pobili 132 čoveka, među kojima 20 staraca, 3 �ene i troje dece. Ali broj pobijenih svakako je mnogo veći. Samo prilikom jedne ofanzivne operacije u julu 1942. vojnici divizije "RE" ("crvene kravate") pobili su u selu Hribu, op�tine Gerovo, oko 40-60 ljudi, a le�eve su bacili u vatru. Sve pre�ivelo stanovni�tvo oterali su u koncentracione logore, odakle se ni do danas jo� niko nije vratio.

U koncentracione logore u Italiji italijanske okupatorske vlasti oterale su sa područja ovog sreza oko 4.500 ljudi, dakle skoro polovinu celokupnog stanovni�tva. Italijanski logori su raspu�teni, ali se iz njih jo� nije vratilo 1319 ljudi.

Fa�istička milicija i italijanska kraljevska vojska spalili su i do temelja poru�ili u ovom srezu 869. kuća za stanovanje i 1470 drugih zgrada, dok su 37 kuća i 112 gospodarskih zgrada te�ko o�tetili. Opljačkali su i oterali u Italiju 1024 goveda, 50 konja i 570 svinja. Pokretnine, kao rublje, čar�ave, novac, dragocenosti, strpali su italijanski vojnici u svoje rance, dok je pokućstvo izgorelo.

Italijanska kraljevska vojska u lovu na ljude

U julu 1942. u toku "ofanzive" kraljevske italijanske divizije "RE", pod konandom generala Peligra, protiv golorukog neboračkog čabarskog stanovni�tva varvarski su uni�tene op�tine Čabar, Gerovo, Tr�će, Ple�će i Prezid.

U op�tini Gerovo, po�to su prethodno opljačkana, spaljena su sela Vode, Smrečje, Mali Lug i zaseoci pod zajedničkim imenom Hrib. Celokupno stanovni�tvo tih sela, mu�ko i �ensko, staro i mlado, pa čak i nejaka deca, oterano je u koncentracione logore.

U op�tini Prezid opljačkana su i spaljena sela Kozji Vrh, Kranjci, Lantari, Bazli, Milanov Vrh i Runci. Narod ovih sela bio je jo� ranije silom preseljen u Prezid, a tada je oteran u koncentracione logore.

Najzverskije postupala je italijanska soldateska tada u selima Čabarske sp�tine. Prestra�eno stanovni�tvo begstvom se sklanjalo u okolne �ume. vojnici italijanske vojske priredili su pravi lov na ljude. Uhvaćene �rtve, nenaoru�ane, koje nisu davale nikakva otpora, dovodili su pred njihove zapaljene domove i tu ih streljali. Jednom prilikom su masu pohvatanih �ena, Ijudi i dece doveli u sedi�te op�tine Čabar i tu izdvojili 26 ljudi. Četrnaestoricu su streljali 26 jula na groblju u Čabru, a narednog dana streljali su na istom nestu jo� dvanaestoricu. Sve ostalo stanovni�tvo - oko 1100 ljudi - oterali su u koncentracione logore.

21. jula italijanski vojnici upali su iznenada u selo Crni Lazi, op�tina Tr�će, pohvatali sve stanovni�tvo i oterali u logore, sve opljačkali, stoku odagnali, a kuće do poslednje popalili. Istu sudbinu dozivelo je selo Ravnice s om razlikom, �to su tu streljali tri čoveka. U selima Ferberčeri, Sokoli, Pr�leti, Panci, Kraljev Vrh, Vrhovci, Lazi, Srednja Draga, Markov Hrib i Prkutova Draga popalili su preko 200 stanbenih zgrada, 247 gospodarskih zgrada, pokretnine i stoku opljačkali, a vi�e od 600 ljudi oterali u logore.

U op�tini Ple�će opljačkana su i popaljena do temelja sela �agari, Okrivje, Po�arnica, Kamenski Hrib, Podstena i delom selo MandIi. U logore je oterano oko 600 ljudi. Prilikom paljevine i pljačke sela Kamenski Hrib ubijen je jedan starac, dve �ene i jedno malo dete u majčinom naručju.

Ovim uni�tavanjem Čabarskog sreza rukovodio je �ef italijanske uprave u srezu, commissario civile, NANTA.

Italijani pretvaraju Grobničko polje u groblje

1) U ranu zoru 12. jula 1942. opkolila je italijanska vojska (IV bolonjski bataljon- skvadrista) selo Podhum na Grobničkom Polju. Sav narod toga sela, mu�karce, �ene, decu i starce, isterali su iz kuća onakve kakvi su bili u posteljama. Na mestu "Banja" kraj sela Soboli pobili su 127 ljudi, sve mu�karce od 15-55 godina sela Podhuma. A one koje nisu streljali, �ene, decu i starce, potrpali su u kamione i odveli u internaciju.

Samo selo Podhum potpuno su opljačkali. Odveli su sve �to su mogli, oterali 850 krava, 4.000 ovaca i drugu stoku. Opljačkav�i selo zapalili su ga, te nijedna zgrada nije ostala.

2) 20. jula 1942. italijanska vojska opkolila je selo Cernik, takođe na Grobničkom Polju. Iz kuće su isterali porodice Stilinović Marjana, Markovčić Filipa, Miculinić Tome, Subotinčić Alojza, Mavrinac Matije i Ze�elić Antuna i sve ih strpali u dva kamiona. Kod mesta Potpoli na cesti Svilno-Orahovica streljali su pred očima njihovih porodica: Stilinovic Marjana, Markovčić Filipa, Miculinić Tomu, Subotinčić Alojza i Mavrinac Marjana, sina Matijilog.

Dok su jedni streljali ove ljude, drugi su pljačkali njihove kuće, i zatim ih popalili, a stoku oterali.

Italijani uni�tavaju jedno za drugim

<>1) U decembru 1941. provalila je italijanska vojska u op�tinu Dre�nicu, srez Ogulin. Čim su zaposeli taj kraj, pozvali su narod u sedi�te op�tine tobo� da mu daju dozvole za slobodno kretanje. Kad se skupilo dovoljno naroda, opkolili su skup i izdvojili 500 mladih ljudi. Zatvorili su ih u pravoslavnu crkvu u Dre�nici, gde su ostali preko noći, strahovito pateći od zime. Sutradan su ih gladne i ozeble, vezane konopcima odveli u Jasenak i tu ih zatvorili u pravoslavnoj crkvi u kojoj je bila voda do kolena. Kraj crkve su streljali četmaestoricu, među kojima su bili: Kosanović Milan, učitelj iz Dre�nice, Trbović Marko iz Trbovića, Tatalović Jovo iz Dre�nice, Tatalović-Pape� Jovo iz Pape�a, Tomić Nikola iz Tomića.

Ostale su jo� tri dana dr�ali u crkvi, a zatim ih po dubokom snegu odveli u Ogulin u kaznionu zvanu "Kula". Tu su ih ispitivali i tukli volovskim �ilama do nesvesti. Nakon ovakvog ispitivanja, a bez ikakva suđenja, streljali su kraj ogulinskog groblja "Sv. Jakova" 16 mladića, među njima: Maravića Lalina Nikolu iz Vrnjca, Maravića Inja Nikolu iz Vrnjca, Radulović Vasilja iz Radlovića i druge. U internaciju su oterali 96 lica od kojih su streljali �estoricu, a među njima Radulovića Popovića Simu iz Radlovića i druge.

2) 21. septembra 1942. poduzela je italijanska vojska ofanzivu na Dre�nički kraj sa 35.000 ljudi. Prolazeći kroz sela ta varvarska horda pljač kala je i uni�tavala sve do čega je do�la. Nijednu kuću nisu po�tedeli. Tom prilikom uhvatili su oko 600 ljudi i odveli ih u koncentracione logore Kraljevice i Bakra. A tu su mnoge od njih dokrajčila nova mučenja, glad i bolesti.

Italijanski oficiri lično streljaju

1) Između 20. i 25. maja 1942. upala je u mesto Mrkopalj u Gorskom Kotaru italijanska vojska sa jednim odredom usta�a, iako u mestu nije bilo nijednog partizana, italijanski oficiri počeli su hapsiti civilno stanovni�tvo.

Narodni izrodi Vinko Stefančić iz Starog Laza, Savor Mijo, oru�nik NDH i Skender Vinko denuncirali su, i na njihovu prijavu se odmah streljalo. Tako su Skender Anton i Pa�kvan Valentin (oba iz Mrkoplja) na dostavu izdajice Skendera osumnjičeni kao komunisti, streljani iz revolvera od strane jednog italijanskog oficira koji jo� nije identifikovan, na licu mesta bez ikakva ispitivanja. Na prostu tvrdnju Savora da su komunisti, streljani su: Ljudevit Srečec i Vukelić Slavko, oba iz Mrkoplja, Alber Matija, i sin mu Dragutin iz Mrkopaljskog Tuka. Da bi zadovoljili i �elju usta�a za ubijanjem, Italijani su predali usta�ama Golik Marijana iz Mrkoplja, Siker Antuna, Mihelčić Antuna i Juričić Antuna, sve iz Begovog Razdoblja, te Antuna zvanog �ugan iz Starog Laza. Njih su usta�e streljale u Begovu Razdoblju istog dana.

U Mrkoplju Italijani su potpuno opljačkali 48 kuća.

2)Polovinom jula 1942. bataljon "Triestino" italijanske fa�ističke milicije opljačkao je i popalio celo mesto Brestova Draga (op�tina Mrkopalj) u Gorskom Kotaru. Pri tom su ubili 50 godi�njeg Kauzlarić Pavla i Tomić Valentina iz istog mesta.

3)Početkom jula 1942. jedinice italijanske vojske zajedno s usta�ama opljačkale su i do temelja spalile selo Mrkopaljski Tuk (op�tina Mrkopalj). Tom prilikom su zverski ubili 80-godi�nju staricu Mrvo� Maricu i 70-godi�njeg starca Mrvo� Nikolu.

"Ubiti svakog građanina..."

Bezdu�nost italijanskih okupatora ogleda se u svakom njihovom delu, u svakom naređenju, no naročito je karakterističan jedan dokumenat iz arhive italijanskog obave�tajnog oficira vi�e komande II armije (Comando superiore FF. AA. - "Slovenia-Dalmazia") pod oznakom II i napomenom tajno (secreto), redni broj 800, od 16. januara 1943. To je naređenje za zimske operacije (operazioni invernali) u kome se italijanskim komandama V korpusa, generalu komandantu XVIII korpusa i generalnoj intendanturi Supersloda između ostalog na .strani 5, izdaje naređenje u alineji VIII, da pripadnici italijanske regularne vojske ubiju svakog na�eg građanina koga na području operacija nađu, bez obzira na to da li ima oru�ja ili nema. U toj naredbi zapoveda se dalje, da se svi mu�karci koji se nađu izvan područja operacija, i to od petnaeste godine navi�e, bez obzira na rasu i veru, zanimanje ili du�nost, upute u koncentracione logore, a sve kuće koje im izgledaju radi veze s partizanima sumnjive, da se poru�e. Sva pohvatana lica imaju se upućivati u koncentracione logore prema naredbi italijanske generalne intendanture vrhovne komande za Sloveniju i Dalmaciju.

Ovaj nalog za uni�tavanje na�eg mirnog stanovni�tva potpisao je komandant vrhovne komande italijanske vojske za Sloveniju i Dalmaciju (Supersloda), general MARIO ROATA, a na tom aktu nalazi se i oznaka da se mo�e dati na čitanje samo najpouzdanijim licima.

Usled ovog naloga generala italijanske regularne vojske MARIA ROATE uni�tena su mnoga naselja i poklano na hiljade nevinog stanovni�tva Dalmacije, Like, Korduna i Gorskog Kotara, a odgovornost za to snosi u prvom redu komandant italijanske regularne vojske, koja je u tim krajevima na�e zemlje, uz vojne operacije, vr�ila i prosta razbojnička nasilja.

Na osnovu gore utvrđenih okupatorskih zločina počinjenih nad narodom Hrvatske, utvrđuju se kao zločinci svi odgovorni ministri italijanskih fa�ističkih vlada pod čijom su vladavinom ovi zločini izvr�eni, kao i svi odgovorni činioci italijanske Vrhovne komande i njenih �tabova na teritoriji Hrvatske, a posebno se utvrđuju kao zločinci posredni i neposredni izvr�ioci iznesenih zločina: komandant Vrhovne komande italijanske vojske za Sloveniju i Dalmaciju MARIO ROATA; komandant general PEUGRA kao i svi članovi �taba divizije "Re" i �taba IV bolonjskog bataljona skvadrista; �ef italijanske civilne uprave sreza Čabar commissario civile NANTA; kao i izrodi i izdajice na�eg naroda VINKO STEFANČIĆ, iz Starog Laza, SAVOR MIJO, oru�nik N.D.H., SKENDER VINKO iz Mrkoplja.

Dr�avna komisija smatra da svi ovi zločinci moraju biti strogo ka�njeni za zločine počinjene nad na�im narodom.

Sekretar Dr�avne komisije, ,

dr Ivan Grgić, s. r.

advokat

Pretsednik Dr�avne komisije

Dr Du�an Nedeljković, s. r.

profesor Univerziteta