VOOZH about

URL: https://eu.wikipedia.org/wiki/Zare

⇱ Zare - Wikipedia, entziklopedia askea.

Edukira joan
Artikulu hau udalerriari buruzkoa da; ontzia gaitzat duena beste hau da: «otarre»
Zare
👁 Image
Nafarroa Garaia, Euskal Herria
👁 Image
Zare eta ingurunetako larreak hegoaldetik
👁 Zare bandera

Bandera

👁 Zare armarria

Armarria

👁 Map
Kokapena
Herrialdea👁 Image
Euskal Herria
Lurraldea👁 Image
Nafarroa Garaia
Merindadea👁 Image
Zangoza
EskualdeaZangozerria
Administrazioa
Estatua👁 Image
Espainia
Erkidegoa👁 Image
Nafarroa
BarrutiaAgoitz
Izen ofiziala👁 Image
Sada
Alkatea
(2015-2023)		Jesus Maria Lekunberri Genbe
(talde independente)
Postakodea31491
INEkodea31212
Herritarrazaretar, zareko
Geografia
Koordenatuak42°34′24″N 1°23′37″W / 42.57320611°N 1.39352088°W / 42.57320611; -1.39352088
Azalera12,67 km²
Garaiera390-737 metro
Distantzia46,9 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria130 (2025:👁 Image
 2)
👁 alt_left
58(%44,6)(2019)(%57,7)75👁 alt_right
Dentsitatea0,1 bizt/km²
Zahartzea[1]%22,95
Ugalkortasuna[1]‰0
Ekonomia
Jarduera[1]%78,95 (2011)
Desberdintasuna[1]%0 (2011)
Langabezia[1]%3,89 (2013)
Euskara
Eremuaeremu ez-euskalduna
Euskaldunak[2]%8.8 +% 13.6 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera [3]%
Datu gehigarriak
Webguneawww.villadesada.es

Zare[4][a] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Zangozerria eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 46,9 kilometrora. Altuera 390 eta 737 metro artekoa da, eta 12,67 km²-ko azalera hartzen du. 130 biztanle zituen 2025. urtean. biztanle zituen.

Oibar ibarraren erdian dago Zare, eta, inguruko beste hainbat herriren antzera, muino baten inguruan, baina kasu honetan ez dago horren gainean gaztelurik dagoenik jakiterik, nahiz eta kontrakoa aurreikus daitekeen. Bizkaia ibarreko sarreran, Oibar ibarreko bigarren herri populatuena da, Oibar ibarburuaren ondoren. Bere arkitektura, Mendialdea Behereko gainerako herrien antzera, Nafarroako eremu iparraldegorako etxe tipikoen artean txandakatzean datza, horma zuriekin eta harrizko erliebeekin, eta herrialdearen erdialdeko zonaldeen antzekoagoekin, erabat pilatutako harriekin eginak.

Bertako biztanleak zaretarrak edo zarekoak dira.

Zare beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[5]

  • Sada (1112)
  • Çare (1127)
  • Sada (1141)
  • Sada (1268)
  • Care (1349)
  • Sada (1366)
  • Sada (1534)
  • Sada (1677)
  • Sada (1829)
  • Sada de Sangüesa (1911)
  • Sare (1935)
  • Zare (1961)
  • Zare (1974)

Zare (euskara) edo Sada (erromantzez) izenaren etimologia ezezaguna da. Patxi Salaberrik, Zaraitzun gordetako Zare euskal izen tradizionalean oinarrituz, izena Lapurdiko Sara herriarekin lotzen du, baina ez du toponimorako etimologia egokirik aurkitzen. Hori bai, J. Gifforden teoria jasotzen du. Teoria horren arabera, izenaren jatorria ahots latindar saturo hitzaren plurala izango litzateke, Iruñerriko Sadar ibaia eta Galiziako Sada bezalaxe. Argi dago teoria honek aukera gutxi dituela egokia izateko. Esan bezala, badago Sada bat Galizian, ziur aski kasu honekin zerikusirik ez duena.

Zareko armarriak honako blasoi hau du:[6]

Zareko banderak Zareko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

Zare Oibar ibarrean dago, Zangozerria eskualdean, Nafarroa Garaia herrialdearen ekialdean.

👁 Image
 Leatxe 👁 Image
Ezporogi 👁 Image
 Oibar
👁 Image
Mendebaldea
 Zare
👁 Image
Ekialdea
👁 Image
Galipentzu Kaseda

Inguru naturala eta kokapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herria, Nafarroa ekialdean kokatzen da, Zangozako merindadearen hegoaldean. Lizarra eta Zangoza elkartzen dituen NA-132 errepideko 65. kilometroan dagoen gurutzetik kilometro batera dago.

Klima eta landaredia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zareko klima mediterraneo motakoa da, nahiz eta iparraldean klima kontinentalaren ezaugarriak izan. Iparraldeko gune menditsuenetan prezipitazioak ugariagoak dira, urtero 800mm inguru, baina zenbat eta hegoalderago urriagoak, herrigunean, esaterako, 500mm euri baino ez dira jausten urtero. Batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa da eta urteroko egun euritsuak 80 eta 100 bitartekoak.

Zareko basoak asko gutxitu dira denboraz, gaur egun, jatorrizko haritzen eta arteen hedadura 223 hektareakoa baino ez dela. Arteei eta haritzei XIX. mendetik birlandatutako pinu lariziar austriarrak batu arren, basoak herriko azaleraren %7,1 baino ez ziren XX. mendearen amaieran.

Estazio meteorologikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaren ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Oibar pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 556 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974n jarritako estazio meteorologikoa dago.[7]

👁 Image
 👁 Image
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 19.0 23.0 28.0 29.0 36.0 39.0 41.0 41.0 40.0 31.0 25.0 19.0 41.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 8.8 11.1 14.7 16.2 20.9 26.1 29.7 29.5 25.2 19.4 12.9 9.4 18.7
Batez besteko tenperatura (ºC) 5.2 6.7 9.7 11.2 15.3 19.6 22.5 22.5 19.0 14.4 9.1 6.0 13.4
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 1.6 2.3 4.6 6.2 9.7 13.1 15.3 15.6 12.8 9.5 5.3 2.5 8.2
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -11.0 -8.0 -10.0 -2.0 1.0 5.0 7.0 6.0 4.0 -1.0 -7.0 -10.0 -11.0
Batez besteko prezipitazioa (mm) 50.1 48.6 47.1 73.6 57.9 47.4 28.9 30.7 57.2 77.2 57.3 68.12 654.2
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 44.0 43.4 47.5 54.0 56.0 88.5 31.0 68.0 75.5 66.5 43.1 58.0 88.5
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 8.4 7.7 6.5 10.1 8.6 5.6 4.1 3.7 5.4 8.6 9.6 9.6 87.7
Elur egunak (≥ 1 mm) 0.8 0.9 0.7 0.2 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.2 0.8 3.5
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[8]

Udalerrian, Brontze Aroko pieza leundu batzuk aurkitu ziren. Hortik datoz Faustina Zaharraren bi txanpon erromatar ere. Erromatarren garaian Ledea (erromatar vila) eta Eslaba (Santakriz) arteko galtzada erromatarra igarotzen zen Zaretik. Garai hartan, Zangozako bidearen ondoan, herrixka bat izan zen. Bertako biztanleak mahasti eta olibadiak lantzen zituzten.

Erdi Aroan Zare, inguruko herriekin batera, mairuen inbasioez babesteko gotorleku sare baten partaide izan zen.1076. urtean Leireko Erraimun abadeak, Fontanellako jauregiaren dohaintza jaso zuen. 1084tik aurrera, aldi labur batez, Zare Aragoiko erresumaren zati izan zen. Zareko familiarik antzinakoena Aznarez familia da. Familia honek 1236an Xabierko gaztelua jaso zuen Tibalt I.a erregearen eskutik. Juana Aznarez de Sada, Maria Azpilikuetaren ama eta Frantzisko Xabierkoaren amona, leinu honetakoa zen.

Zare Oibar ibarraren zati izan zen Ertaro osoan. Leireko monasterioak bi jauregi erosi zituen bertan, bata dohaintza bidez eta bestea erosketa bidez 1112n, eta Iratxeko monasterioak 1141ean bazuen jada San Joan monasterioa, gero (1289) Orreagako Santa Mariari esleitu zitzaiona, Migel Peritz Legarikoa apezpiku iruindarraren epaiaren bidez. Koroako bilauek, 1280an, urtean 3 kahitzeko bi lapurreta eta erdi gari eta beste hainbeste garagar eta olo, gehi kahiz bat, gari-lapurreta bat eta garagar eta olo-lapurreta bat zor zituzten. Karlos III.a Nafarroakoa erregeak Leringo konderriari atxiki zion hiribildua 1425. urtean. Pierres Azkoiengoa, bere elizako zaindaria, Olibako monasterioari emana zion.[9]

1537an zarekoek uko egin zioten "alardea" egiteari edo borroka zezaketen guztiak elkartzeari. Luis V.a Beaumontekoa Leringo laugarren kondeak eman zien agindua, zeinaren menpekoak baitziren, baina Zareko biztanleek argudiatzen zuten ez zeukala nahikoa autoritaterik "alardea" antolatzeko, erregeordeak agintzen zuenean bakarrik.[10]

Aro Garaikidea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1846an, Zare Oibar ibarraren zati batetik banandu zen, eta udalerri gisa erabat bananduta geratu zen; gainera, zuzenbide erkidearen mende jarri zen, 1837an jurisdikzio-jaurerriak behin betiko ezabatu baitziren.

1847an eskola bat zuen, urtean 2000 errealez hornitua; parrokoa auzokoa zen, eta bi onuradunak -elizak ere bazituenak- berriki Martzillako monasterioko abadeak edo erregeak kargua utzi zuen arte izan ziren, hutsik zegoen hilabetearen arabera; Aragoi ibaiaren gainean errota bat zegoen.

Herriko ospitalea XVII. mendearen amaieran ere bazegoen. Erregulartasunez funtzionatu zuen XIX. mendearen hasiera arte. Batzarra herriko parroko, onuradun eta erregidoreek osatzen zuten, baita bi kabildoek ere, elizakoak eta sekularrak. Etxezain bat eta abegitsu bat zeuden, zentroa zaintzen. Etxez etxe auzokoen artean bildutako limosnetatik zetozen sarrerak.

1920ko hamarkadan bi eskola eta ospitale zeuden. Zarek Sada ofizialki 1908ra arte deitu zen, Geografia Elkartearen erabakiz Sada de Sangüesa ("Zare Zangoza") izena hartu baitzuen, zalantzarik gabe, beste toponimo berdinetatik bereizteko, Galiziako Sada nagusiki.

130 biztanle zituen 2025. urtean. biztanle zituen Zarek.[11]

Herritarren %65a nekazaritza edo honekin harremana duten ihardueratan aritzen da. Ardogintza eta labore-ekoizpena bereziki garrantzitsuak dira. Lursail handiak eta ortu txikiak badaude ere, orokorrean lurraren jabetza nahiko banaturik dago.

1939an sortutako Zareko upategiak (Bodega San Francisco Javier SC) Palacio de Sada izeneko ardoak ekoizten ditu[12].

Zareko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Eslabako eta Lergako Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Jesus Maria Lekunberri Genbe da, Zareko Talde Independentea zerrendako hautagai gisa aurkeztu zena.

Hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Foru hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
Navarra Suma 303 44,43 -
Nafarroako Alderdi Sozialista 152 22,29 ▲ 67
Euskal Herria Bildu 84 12,32 ▼ 8
Geroa Bai 68 9,97 ▲ 3
Ahal Dugu 42 6,16 ▼ 24
Izquierda-Ezkerra 21 3,08 ▼ 5
Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa 5 0,73 ▲ 5
Vox 1 0,15 -
2015eko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
Nafar Herriaren Batasuna 270 40,30 ?
Euskal Herria Bildu 92 13,73 ?
Nafarroako Alderdi Sozialista 85 12,69 ?
Ahal Dugu 66 9,85 ?
Geroa Bai 65 9,70 ?
Nafarroako Alderdi Popularra 39 5,82 ?
Izquierda-Ezkerra 26 3,88 ?
Herritarrak - Herritarron Alderdia 9 1,34 ?
Equo 3 0,45 ?
Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia 2 0,30 ?
Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia 2 0,30 ?

Udalaren egoitza eta udaletxea erdialdean dago.

  • HELBIDEA: Kantoi kalea, z/g

Egungo banaketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zareko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jesus Maria Lekunberri Genbe da, Zareko Talde Independentekoa. Zinegotziak 4 daude:[13]

  • Alfredo Baztan Blasco (Zareko Talde Independentea)
  • Luis Carlos Urrizelki Elduaien (Zareko Talde Independentea)
  • Miguel Irigoien Mancho (Zareko Talde Independentea)
  • Victor Manuel Iriarte Anaut (Zareko Talde Independentea)

1979tik, Zarek 5 alkate izan ditu:

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Zare atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[19]

Koldo Zuazok, 2010ean, Zare ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[20]

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Zare eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %0,00k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean% 1,40k eta 2018n% 2,00k.

  • San Bizenteko jaiak, abuztuaren hirugarren asteburuan

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaretar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ /s̻áɾe/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza lehengo silaban

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
  3. ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde»Euskararen erabilera(Wikipedia).
  4. ↑ Euskaltzaindia.155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  5. ↑ «Zare - Lekuak - EODA»www.euskaltzaindia.eus(kontsulta data: 2021-08-30).
  6. ↑ Otazu Ripa,Jesús Lorenzo. (D.L. 1977).Heraldica municipal, merindad de Sangüesa (I): Abaurrea-Izalzu. Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura PopularISBN 84-235-0076-4.PMC 911388951.(kontsulta data: 2021-08-31).
  7. ↑ Meteo Navarra.«Estazioko datuak - Oibar»meteoeu.navarra.es(kontsulta data: 2021-09-01).
  8. ↑ Oibarreko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua(kontsulta data: 2020-08-24).
  9. ↑ Nafarroako Entziklopedia Handia | ZARE. (kontsulta data: 2022-04-16).
  10. ↑ Florencio.,Idoate,. (1997).Rincones de la historia de Navarra. Gobierno de NavarraISBN 84-235-1579-6.PMC 977692024.(kontsulta data: 2022-04-16).
  11. ↑ «Zare»www.ine.es(Espainiako Estatistika Institutua)(kontsulta data: 2021-08-31).
  12. ↑ (Gaztelaniaz)(Ingelesez) Zareko upategiaren webgunea
  13. ↑ (Gaztelaniaz)«UDALBATZA»www.villadesada.es(kontsulta data: 2022-04-16).
  14. ↑ (Gaztelaniaz)«Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública::»www.mptfp.gob.es(kontsulta data: 2020-05-05).
  15. 1 2 3 «ZARE - Auñamendi Eusko Entziklopedia»aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus(kontsulta data: 2022-05-03).
  16. ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman :0 izeneko erreferentziarako
  17. ↑ «ZARE - Auñamendi Eusko Entziklopedia»aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus(kontsulta data: 2022-05-03).
  18. 1 2 3 (Gaztelaniaz)Vidondo,Aser. (2020-06-26).«Zarek azken ikasturtea itxi du»diariodenavarra.es(kontsulta data: 2022-05-03).
  19. ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  20. ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Kategoriak:
Ezkutuko kategoriak: