Luondduriggodatguovddáš (LUKE) lea dutkagoahtán luossaveajehiid, mat lea jogas šaddama maŋŋá vuodjamen merrii.
Dutkamuša ulbmilin lea čuovvut luossaveajehiid vádjoleami ja birgema mátkkis Ohcejotnjálmmis Deanunjálbmái, muitala LUKE dutki Panu Orell. Eandaliige sii háliidit oaidnit luossaveajehiid láhttema Sieiddá rastábuođu luhtte ja leago buođus eanet ávki go hehttehus. Dán gease Sieiddá sullui huksejuvvon rastábuođđu lea dagahan báikkálaččain stuorra fuola.
– Buođu ulbmil lea áddehahtti, ahte háliidit buggeluosaid bivdit eret. Ii leat rievtti mielde eará vuohki go dakkár rastábuođđu, juos háliida beaktilit daid bivdit eret. Seammás galggašii áddet goittot man stuorra váttisvuođat dan buođus bohtet min álgoálgosaš guollešlájaide, muitala Orell.
Veajehiid čuovvun ii leat álki
LUKE lea bidjan sáddejeaddjiid dán jagi sullii 250 luossaveajehii. Veajehiidda dás ii galggašii šaddat menddo stuorra hehttehus, jeđđe Orell.
Veajehiid ferte vuos bivdit merddiide, gos daid dasto sirdet guolleskurbmui. Dan maŋŋá veajehiid nohkahit ja čuohpastit čoavjái unna hávi, masa biddjojuvvo akusttalaš sáddenbierggas, čilge Orell.
Dasto beassá guolli vuoiŋŋastit ovdal go dat luitojuvvo ruovttoluotta johkii.
– Dasa lassin galgá leat jogas čuovvunvuogádat, nappo jogas leat máŋgalogi automáhtalaš vuostáváldi, mat guldalit daid signálaid.
Veajehiid merkemii dárbbaša álo ealliiskosa dahkama lobi, mas meroštallet hehttehusaid viiddisvuođa ja dási.
– Nappo dáid eat daga suohttasa dihte ja soaittáhagas.
Bohtosiid sáhttá oaidnit easkka čakčat
Dutkamuša ovdáneami ii leat vejolaš čuovvut ovttatmano. Go vuostáiváldinrusttegiid leat váldán čázis, álget analyseret bohtosiid
Orell navdá sis lea buoret diehtu dán jagi golggotmánus.
– Das oažžut dalle dieđuid boahttevuođa várás, ahte makkár váikkuhus buođus lea dán vulos vuodjamii.
Norga mielde dutkamin
Dálá dutkamuša lea LUKE ja Norgga NINA (Norsk institutt for natursforsking) bargan ovttas. LUKE bargun prošeavttas lea leamašan bivdit guliid ja NINA lea bidjan johkii signálaid vuostáiváldinrusttegiid, muitala Orell
Deanuleagi luossabivdi Kati Eriksen doaivvošii Norggas aktiivvalut oassálastima rastábuođu hehttehusaid dutkamii.
Eriksen leage giitevaš, ahte LUKE lea álgán dutkat ášši, go su mielas dainna beassá čájehit rastábuođu duođalaš váikkuhusaid.
Dolin dutkit leat bidjan olu siva luossanáli geahppáneamis báikkálaš fierbmebivdui, muhto Eriksen oaidná ahte dán áigge lea olu buoret gulahallan ja oktasaš ulbmilat.
– Gal mun lean olu eanet positiiva LUKE dutkamušaide go ovdal.
Dálá dutkamušas eai bastte čuovvut veajehiid dili mearas
Eriksen vuordá luossadutkiin eanet resurssaid čielggadit, mii guliide mearas dáhpáhuvvá.
– Galhan siige fertejit dál juo dovddastit, ahte dat ii leat min fierbmebivdu mii gurre dan luossanáli. Doppe lea stuorát áššit mat gevvet doppe mearas.
Orell lohká, ahte dálá dutkamušas sis ii leat vejolaš čuovvut veajehiid mearas, go doppe ii leat signálaid vuostáváldimii fierpmádat.
– Deanuvuona maŋŋá lea nu stuorra guovlu, ahte dálá teknologiijan dan lea oalle váttis gokčat. Muhto galgá geahččat makkár teknihkalaš čovdosat leat boahttevuođas, čilge Orell.
Okta luossaveajehiid áitta lea luossanávehat, mat gávdnojit Norgga rittus olu. Orell lohkáge, ahte návehat sáhttet njoammudit luossadihkiid luosaide ja guvžžáide.
– Deanu ektui galgat muitit buorre beallin dan, ahte dát lea nationála luossavuotna ja doppe eai leat luossanávehat.
Luke dutkiid návdu lea maiddái, ahte luossaveajehat vulget rittus johtilit eret, eaige báze jorrat luossanávehiid lahkosiidda.